Λίγο καιρό αφότου έφτασα στην Ινδία, ξένος ακόμη προς τις συνήθειες και τους τρόπους της χώρας, με οδήγησαν σε ένα δωμάτιο που διέθετε δικό του λουτρό — χωρίς όμως μπανιέρα ή ντους. «Εσείς οι Δυτικοί έχετε κάτι βρόμικες συνήθειες», μου είπε κάποτε ένας Ινδός φίλος, άνθρωπος αφοπλιστικά ειλικρινής. «Οι μπανιέρες είναι μία από αυτές».
«Οι μπανιέρες είναι ανθυγιεινές. Μπαίνεις μέσα στο νερό, ξεπλένεις πάνω σου τη βρομιά και ύστερα κάθεσαι και μουλιάζεις μέσα σ' αυτήν». Τα ντους, αρκετά συνηθισμένα στις πόλεις της Δύσης, αποτελούν πολυτέλεια στην ινδική ύπαιθρο, όπου το νερό συχνά βρίσκεται σε έλλειψη.
Το πρώτο πρωινό χρειάστηκε να ανακαλύψω μόνος μου πώς θα έκανα μπάνιο. Το μόνο που έβλεπα στο μικρό λουτρό ήταν μια βρύση, ένας κουβάς και μια τρύπα στο πάτωμα.
Γέμισα τον κουβά και άρχισα να καταβρέχω με το νερό το σώμα μου, με τόση αδεξιότητα και σπατάλη, ώστε και σήμερα, όταν το θυμάμαι, με πιάνει ανατριχίλα. Το πάτωμα έγερνε ελαφρά προς την τρύπα, στη γωνία, απ' όπου έφευγε το νερό. Σαπουνίστηκα και χρησιμοποίησα έναν δεύτερο κουβά για να ξεπλυθώ.
Με τον καιρό έμαθα να κάνω μπάνιο όπως έπρεπε: με οικονομία, χρησιμοποιώντας μια μόνο κούπα νερό.
Γεμίζεις την κούπα από τον κουβά, την σηκώνεις πάνω από τον ώμο σου και αφήνεις το νερό να κυλήσει στην πλάτη σου· ύστερα μπροστά, στο στήθος, έτσι ώστε κάθε κούπα νερό να διατρέχει ολόκληρο το σώμα. Σιγά-σιγά, το μπάνιο μετατράπηκε σε τέχνη και πρόκληση. Πώς μπορείς να πλυθείς όσο πιο καλά γίνεται, χρησιμοποιώντας όσο το δυνατόν λιγότερο νερό;
Μαθαίνεις να κατευθύνεις το περιεχόμενο κάθε κούπας με τέτοιον τρόπο, ώστε και η τελευταία σταγόνα να επιτελεί τον σκοπό της. Η πρώτη κούπα πέφτει πάνω από τον αριστερό ώμο, η δεύτερη πάνω από τον δεξιό, η τρίτη στον αυχένα. Ύστερα ακολουθείς την ίδια διαδικασία από μπροστά και συνεχίζεις χαμηλότερα. Αν κάνεις μπάνιο στην πόλη, μπορείς να χρησιμοποιήσεις δύο κουβάδες χωρίς ιδιαίτερες τύψεις. Στα χωριά, όμως, έμαθα να τα βγάζω πέρα με έναν, εκεί όπου άλλοτε θα χρησιμοποιούσα δύο· κατόπιν με μισό κουβά, και σταδιακά με όλο και λιγότερο νερό.
Με εξέπληξε πόσο εύκολο ήταν, αρκεί να το αποφάσιζα. Λίγες σταγόνες στην παλάμη μου αρκούσαν για να σαπουνίσω τον λαιμό, το στήθος και την κοιλιά μου· μερικές ακόμη για τις φτέρνες και τα δάχτυλα των ποδιών. Κάθε φορά λιγότερο νερό, κάθε φορά λιγότερη σπατάλη. Ώσπου ανακάλυψα έναν ακόμη πιο οικονομικό τρόπο.
Βουτούσα ένα πανί στην κούπα, το σαπούνιζα και έτριβα μ' αυτό ολόκληρο το σώμα μου. Έτσι, μου αρκούσε μία κούπα νερό. Ύστερα γέμιζα ξανά την κούπα, βουτούσα μέσα το σαπουνισμένο πανί, το έστυβα και μ' αυτό ξεπλενόμουν. Δύο κούπες όλες κι όλες, και ήμουν καθαρός σαν το γυαλί.
Αναπληρώνω, βέβαια, αυτή την οικονομία όταν επισκέπτομαι δυτικούς φίλους μου στην πόλη, που έχουν μπανιέρα. Την γεμίζω ως επάνω, με εκατό κούπες νερό ή και περισσότερες, και κάθομαι μέσα με τις ώρες.
Σύμφωνα με ένα αμερικανικό εγχειρίδιο υγιεινής, η μέση ημερήσια κατανάλωση νερού στις Ηνωμένες Πολιτείες ανέρχεται σε 150 γαλόνια ανά άτομο — ποσότητα που περιλαμβάνει όχι μόνο τα μπάνια και τα ντους, αλλά και το πότισμα των κήπων, τη βιομηχανική χρήση και τις απώλειες. Στο χωριό μου [στην Ινδία, σημ.τ.μ.], αντίθετα, η κατανάλωση δεν ξεπερνά τα 22 γαλόνια ανά άτομο. Και αυτά περιλαμβάνουν το νερό για το πότισμα, το μαγείρεμα και το πλύσιμο. Στο χωριό μου, η ημερήσια κατανάλωση είναι μικρότερη από μια στάμνα για κάθε μέλος του νοικοκυριού — και μέσα σ' αυτήν πρέπει να χωρέσουν το πόσιμο νερό, το μαγείρεμα και η καθαριότητα. Μερικές φορές, μάλιστα, είναι πολύ λιγότερο από μια στάμνα, όταν οι γυναίκες έχουν τόσες άλλες δουλειές που δεν προλαβαίνουν να κουβαλήσουν νερό.
Στους λόφους το νερό αφθονεί, σε σύγκριση με τις πεδιάδες. Πρέπει να το κουβαλήσεις, συχνά από μακριά και ανηφορικά, αλλά ακόμη κι αν σπάσουν οι σωλήνες ή βουλώσουν, ακόμη κι αν στερέψουν τα πηγάδια, υπάρχει πάντα κάποιο ρυάκι κάπου εκεί κοντά. Ωστόσο, το 70% των υδάτων της Ινδίας είναι μολυσμένο, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, ενώ τα δύο τρίτα των μεγαλύτερων απειλών για την ανθρώπινη ζωή — όπως ο τυφοειδής πυρετός, η ηπατίτιδα και η χολέρα — συνδέονται με το νερό. Οι επιδημίες ξεσπούν κατά διαστήματα, μετακινούνται από τόπο σε τόπο, αλλά σε περιόδους μεγάλης ξηρασίας οι ασθένειες που μεταδίδονται μέσω του νερού ευθύνονται για τον μεγαλύτερο αριθμό θανάτων μεταξύ των παιδιών. Στα χωριά, άλλωστε, παραμένουν μια διαρκής απειλή.
Η χρήση χαρτιού υγείας είναι άγνωστη στα χωριά, ενώ ακόμη και στις πόλεις αντιμετωπίζεται με αποδοκιμασία, ως κάτι ανθυγιεινό — με εξαίρεση τους Δυτικούς και ορισμένες μειονότητες. «Πρέπει να χρησιμοποιείς το δάχτυλό σου», μου εξήγησε ο ειλικρινής φίλος μου. Μα δεν μεταδίδονται έτσι ασθένειες; «Όχι, αν χρησιμοποιείς νερό και πλένεις τα χέρια σου μετά».
«Και πρέπει να χρησιμοποιείς μόνο το αριστερό σου χέρι. Γι' αυτό δεν πρέπει ποτέ να το χρησιμοποιείς για να αγγίζεις φαγητό ή για να προσφέρεις κάτι σε κάποιον».
Έχω πιάσει πολλές φορές τον εαυτό μου να χρησιμοποιεί ασυναίσθητα το ένα ή το άλλο χέρι και έχω κοκκινίσει από ντροπή, μένοντας με το χέρι μετέωρο στον αέρα, ενώ οι σύντροφοί μου προσποιούνταν πως δεν είχαν αντιληφθεί τίποτε. Χρειάζεται πολύς καιρός για να αποκτήσει κάποιος καινούργιες συνήθειες. Αλλά μαθαίνω.
Το χαρτί υγείας είναι μια σχετικά πρόσφατη εφεύρεση, κι ωστόσο η ανθρωπότητα επιβίωσε εκατομμύρια χρόνια χωρίς αυτό. Χωρίς νερό, όμως, δεν μπορεί να ζήσει.
Γεμίζεις την κούπα από τον κουβά, την σηκώνεις πάνω από τον ώμο σου και αφήνεις το νερό να κυλήσει στην πλάτη σου· ύστερα μπροστά, στο στήθος, έτσι ώστε κάθε κούπα νερό να διατρέχει ολόκληρο το σώμα. Σιγά-σιγά, το μπάνιο μετατράπηκε σε τέχνη και πρόκληση. Πώς μπορείς να πλυθείς όσο πιο καλά γίνεται, χρησιμοποιώντας όσο το δυνατόν λιγότερο νερό;
Μαθαίνεις να κατευθύνεις το περιεχόμενο κάθε κούπας με τέτοιον τρόπο, ώστε και η τελευταία σταγόνα να επιτελεί τον σκοπό της. Η πρώτη κούπα πέφτει πάνω από τον αριστερό ώμο, η δεύτερη πάνω από τον δεξιό, η τρίτη στον αυχένα. Ύστερα ακολουθείς την ίδια διαδικασία από μπροστά και συνεχίζεις χαμηλότερα. Αν κάνεις μπάνιο στην πόλη, μπορείς να χρησιμοποιήσεις δύο κουβάδες χωρίς ιδιαίτερες τύψεις. Στα χωριά, όμως, έμαθα να τα βγάζω πέρα με έναν, εκεί όπου άλλοτε θα χρησιμοποιούσα δύο· κατόπιν με μισό κουβά, και σταδιακά με όλο και λιγότερο νερό.
Με εξέπληξε πόσο εύκολο ήταν, αρκεί να το αποφάσιζα. Λίγες σταγόνες στην παλάμη μου αρκούσαν για να σαπουνίσω τον λαιμό, το στήθος και την κοιλιά μου· μερικές ακόμη για τις φτέρνες και τα δάχτυλα των ποδιών. Κάθε φορά λιγότερο νερό, κάθε φορά λιγότερη σπατάλη. Ώσπου ανακάλυψα έναν ακόμη πιο οικονομικό τρόπο.
Βουτούσα ένα πανί στην κούπα, το σαπούνιζα και έτριβα μ' αυτό ολόκληρο το σώμα μου. Έτσι, μου αρκούσε μία κούπα νερό. Ύστερα γέμιζα ξανά την κούπα, βουτούσα μέσα το σαπουνισμένο πανί, το έστυβα και μ' αυτό ξεπλενόμουν. Δύο κούπες όλες κι όλες, και ήμουν καθαρός σαν το γυαλί.
Αναπληρώνω, βέβαια, αυτή την οικονομία όταν επισκέπτομαι δυτικούς φίλους μου στην πόλη, που έχουν μπανιέρα. Την γεμίζω ως επάνω, με εκατό κούπες νερό ή και περισσότερες, και κάθομαι μέσα με τις ώρες.
Σύμφωνα με ένα αμερικανικό εγχειρίδιο υγιεινής, η μέση ημερήσια κατανάλωση νερού στις Ηνωμένες Πολιτείες ανέρχεται σε 150 γαλόνια ανά άτομο — ποσότητα που περιλαμβάνει όχι μόνο τα μπάνια και τα ντους, αλλά και το πότισμα των κήπων, τη βιομηχανική χρήση και τις απώλειες. Στο χωριό μου [στην Ινδία, σημ.τ.μ.], αντίθετα, η κατανάλωση δεν ξεπερνά τα 22 γαλόνια ανά άτομο. Και αυτά περιλαμβάνουν το νερό για το πότισμα, το μαγείρεμα και το πλύσιμο. Στο χωριό μου, η ημερήσια κατανάλωση είναι μικρότερη από μια στάμνα για κάθε μέλος του νοικοκυριού — και μέσα σ' αυτήν πρέπει να χωρέσουν το πόσιμο νερό, το μαγείρεμα και η καθαριότητα. Μερικές φορές, μάλιστα, είναι πολύ λιγότερο από μια στάμνα, όταν οι γυναίκες έχουν τόσες άλλες δουλειές που δεν προλαβαίνουν να κουβαλήσουν νερό.
Στους λόφους το νερό αφθονεί, σε σύγκριση με τις πεδιάδες. Πρέπει να το κουβαλήσεις, συχνά από μακριά και ανηφορικά, αλλά ακόμη κι αν σπάσουν οι σωλήνες ή βουλώσουν, ακόμη κι αν στερέψουν τα πηγάδια, υπάρχει πάντα κάποιο ρυάκι κάπου εκεί κοντά. Ωστόσο, το 70% των υδάτων της Ινδίας είναι μολυσμένο, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, ενώ τα δύο τρίτα των μεγαλύτερων απειλών για την ανθρώπινη ζωή — όπως ο τυφοειδής πυρετός, η ηπατίτιδα και η χολέρα — συνδέονται με το νερό. Οι επιδημίες ξεσπούν κατά διαστήματα, μετακινούνται από τόπο σε τόπο, αλλά σε περιόδους μεγάλης ξηρασίας οι ασθένειες που μεταδίδονται μέσω του νερού ευθύνονται για τον μεγαλύτερο αριθμό θανάτων μεταξύ των παιδιών. Στα χωριά, άλλωστε, παραμένουν μια διαρκής απειλή.
Η χρήση χαρτιού υγείας είναι άγνωστη στα χωριά, ενώ ακόμη και στις πόλεις αντιμετωπίζεται με αποδοκιμασία, ως κάτι ανθυγιεινό — με εξαίρεση τους Δυτικούς και ορισμένες μειονότητες. «Πρέπει να χρησιμοποιείς το δάχτυλό σου», μου εξήγησε ο ειλικρινής φίλος μου. Μα δεν μεταδίδονται έτσι ασθένειες; «Όχι, αν χρησιμοποιείς νερό και πλένεις τα χέρια σου μετά».
«Και πρέπει να χρησιμοποιείς μόνο το αριστερό σου χέρι. Γι' αυτό δεν πρέπει ποτέ να το χρησιμοποιείς για να αγγίζεις φαγητό ή για να προσφέρεις κάτι σε κάποιον».
Έχω πιάσει πολλές φορές τον εαυτό μου να χρησιμοποιεί ασυναίσθητα το ένα ή το άλλο χέρι και έχω κοκκινίσει από ντροπή, μένοντας με το χέρι μετέωρο στον αέρα, ενώ οι σύντροφοί μου προσποιούνταν πως δεν είχαν αντιληφθεί τίποτε. Χρειάζεται πολύς καιρός για να αποκτήσει κάποιος καινούργιες συνήθειες. Αλλά μαθαίνω.
Το χαρτί υγείας είναι μια σχετικά πρόσφατη εφεύρεση, κι ωστόσο η ανθρωπότητα επιβίωσε εκατομμύρια χρόνια χωρίς αυτό. Χωρίς νερό, όμως, δεν μπορεί να ζήσει.
Rosemary & Victor Zorza, 1980
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Victor Zorza (†), How to bathe with a mugful of water. The Guardian, 22 Μαΐου 1983.
No comments:
Post a Comment