Το πρωί είναι πιο σοφό από το βράδυ / Le matin est plus avisé que le soir

Αφιερώνεται στις και στους φίλους 

Dedié aux ami(e)s 

Ανέκαθεν προτιμούσα την αυγή από τη δύση, εξ ου και οι συχνές αναφορές μου στην ομηρική ροδοδάκτυλη Ηώ (Ιλιάδα Α477). Ξαφνικά διαβάζω την φράση από ένα παλιό ρωσικό παραμύθι (Η Βασίλισσα η Όμορφη), όπου η γιαγιά Γιάγκα λέει στο μικρό κορίτσι: "... κοιμήσου, μικρή Βασιλίτσα, Το πρωί είναι πιο σοφό από το βράδυ ..." Κι αυτό εξηγεί τα πάντα!

J’ai toujours préféré l’aube au crépuscule, c’est pourquoi je reviens souvent à Homère et sa phrase « … quand Éôs, aux doigts rosés, née au matin, apparut … » (Iliade, A 477). Je ne savais pas pourquoi. Mais, je viens de lire une phrase, dans un conte folklorique russe, Vassilissa la Belle, où la vieille grand-mère [Bába] Yága dit à la petite fille « Dors, petite Vassilissa, … Le matin est plus avisé que le soir …» Et tout est dit.

Goethe - de Nerval - Taylor : The king in Thule

προ ημερών παρακολούθησα ένα μικρό βίντεο, όπου ο Yannick Haenel απήγγειλε ένα μικρό, αλλά συγκλονιστικό ποίημα, Der König in Thule, του Johann Wolfgang von Goethe, μεταφρασμένο στα γαλλικά από τον Γάλλο ποιητή Gérard de Nerval. Και σε απλή ακουστική εκδοχή (γαλλικά, .mp3). Παρακάτω παραθέτω το ποίημα στην αρχική του μορφή και στις μεταφράσεις του (ελληνικά, γαλλικά και αγγλικά).

Pierre Jean Van der Ouderaa, 1896, De koning van Thule

Στα γερμανικά (Goethe)

Στα ελληνικά

Der König in Thule Es war ein König in Thule, Gar treu bis an das Grab, Dem sterbend seine Buhle einen goldnen Becher gab. Es ging ihm nichts darüber, Er leert' ihn jeden Schmaus; Die Augen gingen ihm über, So oft er trank daraus. Und als er kam zu sterben, Zählt' er seine Städt' im Reich, Gönnt' alles seinen Erben, Den Becher nicht zugleich. Er saß beim Königsmahle, Die Ritter um ihn her, Auf hohem Vätersaale, Dort auf dem Schloß am Meer. Dort stand der alte Zecher, Trank letzte Lebensglut, Und warf den heiligen Becher Hinunter in die Flut. Er sah ihn stürzen, trinken Und sinken tief ins Meer, die Augen täten ihm sinken, Trank nie einen Tropfen mehr.

Ο βασιλιάς της Θούλης Του βασιλιά της Θούλης πεθαίνοντας χρυσό του χάρισε η καλή του ποτήρι έναν καιρό. Όλα για κείνο δίνει του κόσμου τα καλά. όταν με κείνο πίνει το δάκρυ του κυλά. Σαν είταν να πεθάνει, τις χώρες του μετρά και χάρισμα τις κάνει και μόνο αυτό κρατά. Και τους ιππότες κράζει στη σάλα την ψηλή, στο πατρικό παλάτι στο ακροθαλάσσι εκεί. Και μπρος στο παραθύρι φλόγα στερνή ρουφά και το άγιο το ποτήρι στο πέλαγο πετά. Τα κύματα το αρπούνε, το βλέπει να βυθά, τα μάτια του σφαλούνε, και δεν ξανάπιε πια. (Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε, "Ο βασιλιάς της Θούλης", Φάουστ, μετάφραση Κωσταντίνος Χατζόπουλος, 4η έκδοση, Αθήνα, εκδ. Γκοβόστης, χ.χ.έ., σσ. 113-114).

Στα γαλλικά

Στα αγγλικά

Le roi de Thulé Il était un roi de Thulé À qui son amante fidèle Légua, comme souvenir d’elle, Une coupe d’or ciselé. C’était un trésor plein de charmes Où son amour se conservait : À chaque fois qu’il y buvait Ses yeux se remplissaient de larmes. Voyant ses derniers jours venir, Il divisa son héritage Mais il excepta du partage La coupe, son cher souvenir. Il fit à la table royale Asseoir les barons dans sa tour ; Debout et rangée alentour, Brillait sa noblesse loyale. Sous le balcon grondait la mer. Le vieux roi se lève en silence, Il boit, — frissonne, et sa main lance La coupe d’or au flot amer ! Il la vit tourner dans l’eau noire, La vague en s’ouvrant fit un pli, Le roi pencha son front pâli… Jamais on ne le vit plus boire.   (Johann Wolfgang von Goethe, Poésies allemandes, μετάφραση του Gérard de Nerval, Garnier Frères, 1877 (p. 339).

The King of Thule There was a king in Thule, Was faithful till the grave, To whom his mistress, dying, A golden goblet gave. Nought was to him more precious; He drained it at every bout; His eyes with tears ran over, As oft as he drank thereout. When came his time of dying, The towns in his land he told, Nought else to his heir denying Except the goblet of gold. He sat at the royal banquet With his knights of high degree, In the lofty hall of his father In the castle by the sea. There stood the old carouser, And drank the last life-glow; And hurled the hallowed goblet Into the tide below. He saw it plunging and filling, And sinking deep in the sea: Then fell his eyelids for ever, And never more drank he!   (μετάφραση του Bayard Taylor στο The Works of J. W. von Goethe, vol. 9, p. 130).

Εκλείψεις ηλίου - σήμερα (2026) και στην Οδύσσεια!

Προ ημερών (12 Αυγούστου 2026) σε κάποιες χώρες (όχι όμως στην Ελλάδα) ήταν ορατή η έκλειψη του ηλίου. Κάτι που είχα παρακολουθήσει όταν ήμουν στο Δημοτικό, και μου είχε αφήσει μια περίεργα δυσάρεστη αίσηση, αυτή η ξαφνική σκοτεινιά...
     Κι έπεσε το μάτι μου σε μιαν ανάρτηση (instagram, @bestknowledge9618) : ότι και στην Οδύσσεια αναφέρεται μια ολική έκλειψη ηλίου! Και ότι τόσον ο Πλούταρχος όσο και ο Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής ή Γραμματικός θεωρούσαν τους σχετικούς στίχους ως περιγραφή μιας πραγματικής έκλειψης ηλίου. 

     Πάμε στην πηγή (Οδύσσεια ραψωδία υ, 356)

τοῖσι δὲ καὶ μετέειπε Θεοκλύμενος θεοειδής·

"... ἠέλιος δὲ / οὐρανοῦ ἐξαπόλωλε, κακὴ δ᾽ ἐπιδέδρομεν ἀχλύς."

που στη μετάφραση του Μαρωνίτη λέει: 

Καὶ τότες ὁ θεόμορφος [μάντης] Θεοκλύμενος τοὺς εἶπε·

“... ... καὶ χάθηκε στὰ οὐράνια· / ὁ ἥλιος καὶ γύρω ἁπλώθηκε στὸν κόσμο μαύρη ἀντάρα.”

     Στις αρχές του 20ου αι., ο αστρονόμος Carl Schoch [1] υπολόγισε ποιες εκλείψεις ηλίου συνέβησαν την περίοδο, στην οποίαν υποτίθεται πως έγινε ο Τρωικός πόλεμος και η επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Και κατέληξε στο συμπέρασμα πως η μόνη, που ταιριάζει σ' εκείνη την περίοδο, είναι η έκλειψη που έγινε στις 16 Απριλίου του 1178 BCE [2].

Λέω πως διάβασα / διαβάζω, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αλλά δεν προσέχω, ενώ άλλοι...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Pogo Α., 1931. Carl Schoch (1873-1929) [obituary]. Isis 15(1) (Feb.), pp. 163-169.
2. Schoch C., 1926. The eclipse of Odysseus. The Observatory 49, pp. 19–21.

Δημήτρης Ζαμπούλης : Μπούρλιασμα

Έστειλα στον Δημήτρη μια εικόνα, όπου ένα γυναικείο χέρι φτιάχνει ένα στεφάνι από δαφνόφυλλα ("δάφνη του Απόλλωνα", όχι την άλλη την πάνπικρη, που ούτε οι κατσίκες την τρώνε) για τον χειμώνα

και μου απάντησε με μια φράση εντελώς "μνημαγωγή": 

"Έτσι με βελόνα και κλωστή μπουρλιάζανε τα φύλλα του καπνού για να τα στεγνώσουν σε υπόστεγα. Το μπούρλισμα ακολουθούσε το μάζεμα που ξεκινούσε στις 4 το πρωί προτού βγει ο ήλιος με λάμπες ασετυλίνης". 

Και με γύρισε πολλές δεκαετίες πίσω. Σε εικόνες από τα παιδικά μου χρόνια! 

(πηγή: http://www.voirani.gr/index.php/themata/syllegoume-tin-istoria-mas/collections/291-skk-052)

(πηγή: https://www.voria.gr/article/i-simasia-toy-kapnoy-stin-periohi-toy-paggaioy)

Θεσσαλονίκη / ΠΦάληρο, 15αύγουστος 2026

Η ματιά του παιδιού και του γέρου (Marguerite Yourcenar)

 "Τα μάτια του παιδιού και του γέρου κοιτάζουν με την ήρεμη αθωότητα εκείνου, που δεν έχει μπει ακόμα στον χορό των μεταμφιεσμένων, ή έχει ήδη βγει από αυτόν. Και ολόκληρο το ενδιάμεσο διάστημα μοιάζει με μια μάταιη φασαρία, μια κενή αναστάτωση, ένα άθλιο χάος, από το οποίο αναρωτιέται κάποιος γιατί χρειάστηκε να περάσει".

Marguerite Yourcenar

Facebook, Paroles d’auteurs

Les yeux de l’enfant et ceux du vieillard regardent avec la tranquille candeur de qui n’est pas encore entré dans le bal masqué ou en est déjà sorti. Et tout l’intervalle semble un tumulte vain, une agitation à vide, un chaos inutile par lequel on se demande pourquoi on a dû passer".

Marguerite Yourcenar, 1977, Le Labyrinthe du monde, tome 2: Archives du Nord, 2ème partie,  "Rue Marais".

Η γιαγιά και η εγγονή: δύο ζωές

Πριν από λίγες μέρες είδα ένα μικρό βιντεάκι, όπου η εικόνα συνοδευόταν από την φωνή του φωτογράφου. Πού περιέγραφε τι έβλεπε και τι σκεπτόταν. Το παραθέτω σε μετάφραση και στο πρωτότυπο.

Τις προάλλες, περπατούσα πίσω από δύο γυναίκες. Η μία ήταν 8 ετών και η άλλη 80 ετών . Άκουγα χωρίς να προσέχω μια συζήτηση μεταξύ τους, που δεν τελείωνε ποτέ. 

      Η γυναίκα του χθες μίλαγε στη γυναίκα του αύριο, μια ολόκληρη ζωή σκυμμένη πάνω σε μια ζωή που μόλις αρχίζει. Η ηλικιωμένη ξέρει πράγματα, που η μικρή ακόμα αγνοεί. Πώς να χάνεις, πώς να αντέχεις, πώς να συνεχίζεις παρ' όλα αυτά; Και η μικρή κουβαλάει κάτι, που η γιαγιά της έχει ξεχάσει: τη ζωή που έχει μπροστά της. 

     Τι λένε μεταξύ τους; Τίποτα το σημαντικό. Τη γεύση της ντομάτας, την παραλία μετά τον μεσημεριανό ύπνο, ένα όνομα στην οικογένεια; Όμως τα λόγια μιας γιαγιάς δεν είναι ποτέ απλώς λόγια. Καταγράφονται. Κοιμούνται για χρόνια. Μετά, μια μέρα, αναδύονται ανέπαφα στο στόμα μιας γυναίκα, που δεν θυμάται από πού προέρχονται. 

     Υπάρχει μια μελαγχολία σ´ αυτή τη σκηνή. Εκείνη, που μιλάει, δεν θα δει ποτέ τι θα απογίνει εκείνη, που ακούει. Εμπιστεύεται τις φράσεις της σε ένα μέλλον, στο οποίο η ίδια θα είναι απούσα. Ίσως αυτό να σημαίνει το να μεταδίδεις. Να πετάς λόγια πέρα από το δικό σου τέλος και να έχεις εμπιστοσύνη.

​     Η μικρή κοιτάζει προς τα πίσω, για πρώτη φορά, χωρίς ανησυχία, απλώς για να μάθει τι την ακολουθεί σιωπηλά πίσω από τον ώμο της. Ένα βλέμμα παιδιού περίεργου για τον κόσμο. Μετά ξαναγυρίζει προς τη γιαγιά της. Λίγα βήματα πιο πέρα, ξανακοιτάζει πίσω της. Αυτό το βλέμμα δεν ψάχνει κάτι. Σημαίνει απλώς πως αυτή η συζήτηση τής ανήκει, ότι ορισμένα λόγια μεταδίδονται μόνο χαμηλόφωνα από τη μια γυναίκα στην άλλη. 

     Τότε σταματάω το περπάτημά μου. Η γυναίκα του αύριο μόλις με δίδαξε αυτό, που η γυναίκα του χθες δεν χρειάστηκε να της πει. Η οικειότητα δεν κρύβεται. Την εμπιστευόμαστε χαμηλόφωνα, σαν θησαυρό.

L'autre jour, derrière deux femmes, l'une 8 ans, l'autre 80, j'entends sans écouter une conversation qui ne s'arrête pas. La femme d'hier parle à la femme de demain, une vie entière penchée vers une vie qui commence. La vieille sait des choses que la jeune ignore encore. Comment perdre, comment tenir, comment continuer quand même ? Et la petite porte une chose que sa grand-mère a oubliée, la vie devant soi. Que se disent-elles ? Rien d'important. Le goût des tomates, la plage après la sieste, un prénom dans la famille ? Mais les mots d'une grand-mère ne sont jamais que des mots. Ils se déposent. Ils dorment des années. Puis ils remontent un jour intacts dans la bouche d'une femme qui ne sait plus d'où ils viennent. Il y a de la mélancolie dans cette scène. Celle qui parle ne verra pas ce que devient celle qui écoute. Elle confie ses phrases à un avenir dont elle sera absente. C'est peut-être cela à transmettre. Lancer des mots par-dessus sa propre fin et faire confiance.

La petite se retourne une première fois, sans inquiétude, juste pour savoir ce qui la suit en silence derrière son épaule. Un regard d'enfant curieux du monde. Puis elle revient à sa grand-mère. Quelques pas plus loin, elle se retourne encore. Ce sangon regard ne cherche rien. Il dit que cette conversation lui appartient, que certaines paroles ne se transmettent qu'à voix basse d'une femme à une autre. Alors j'arrête mon pas. La femme de demain vient de m'apprendre ce que la femme d'hier n'a pas eu à lui dire. L'intimité ne se cache pas. Elle se confie, à voix basse, comme un trésor.

Πηγή / source: Emery Doligé, Instagram

Ήταν ο Έπαρχος μωρός · κι οι πέριξ του ξόανα...

Ψάχνοντας για ένα διήγημα του Στρατή Τσίρκα, έπεσα σ' ένα άρθρο της Μαρίας Ιατρού (*): "Συνδυάζοντας εντυπώσεις και μέρες: Καβαφικές αναφορές στις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα". Και αναφέρει ένα απόσπασμα, όπου ο Τσίρκας αναφέρει το ποίημα του Καβάφη: "Από την σχολήν του περιωνύμου φιλοσόφου": 

Έμεινε μαθητής του Αμμωνίου Σακκά δυο χρόνια ·

αλλά βαρέθηκε και την φιλοσοφία και τον Σακκά.

Κατόπι μπήκε στα πολιτικά.

Μα τα παραίτησεν. Ήταν ο Έπαρχος μωρός ·

κι οι πέριξ του ξόανα επίσημα και σοβαροφανή ·

τρισβάρβαρα τα ελληνικά των, οι άθλιοι.

...

Πόσο ταιριάζουν οι στίχοι του Ποιητή με τη σημερινή πραγματικότητα...

(*) Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 122-123, Ιούλιος - Δεκέμβριος 2013, σσ. 70-81.

"Οι γυναίκες δεν κάθισαν μαζί μας" (Γεωργία Ταρσούλη, Ήμουν κι εγώ εκεί, 1, Αίγυπτος)

Ξαναδιαβάζοντας το πρώτο βιβλίο της Γεωργίας Ταρσούλη, από τη σειρά Ήμουν κι εγώ εκεί  (1. Αίγυπτος), έφτασα στο παρακάτω απόσπασμα:

"... Οι γυναίκες δεν κάθισαν μαζί μας, αλλά μας έστελναν τα φαγητά με μια μαύρη σκλάβα... "

και γύρισα πίσω σχεδόν 60 χρόνια! 

     Ήμουν στην Πυργέλα, παραμονή Χριστουγέννων, κι ο πατέρας μου, ο Τάκης Μαύρος, με πήρε και πήγαμε να επισκεφθούμε κάποιον θείο στο Κουτσοπόδι, το χωριό απ' όπου ξεκίνησε το σόι μας (*). Μας υποδέχθηκε ο θείος μου, καλωσυνάτος, περάσαμε στο "σαλόνι", όπου μου έκανε μεγάλη εντύπωση το γωνιακό χαμηλό τζάκι - το δικό μας ήταν στη μέση του τοίχου - κι ο θείος παράγγειλε καφέ για τον πατέρα μου και "... φέρτε ένα πιάτο σούπα για τον 'μικρό' ". Ήρθε ένα βαθύ πιάτο με μια πηχτή σούπα αυγολέμονο, που άχνιζε κι έβγαζε μια υπέροχη μυρωδιά. Αλλά όχι και στις 10 το πρωί! Κοίταξα με απορία τον πατέρα μου, το βλέμμα του έλεγε "τρώε και μην μιλάς"! Κι έτσι, εκών άκων, έφαγα τη σούπα!

Αλλά! Στο "σαλόνι" μείναμε μόνοι μας. Οι γυναίκες του σπιτιού (η θειά μου? ξαδέλφες? υπηρέτριες?) έμειναν στην πόρτα, να μας κοιτάζουν. Κι εγώ, κουταλιά παρά κουταλιά, κοίταζα μια το τζάκι, μια τον πατέρα μου να συζητάει με τον θειό μου, και μια τις "γυναίκες", που έμεναν όρθιες στην πόρτα, κοιτάζοντάς μας! Έτσι ακριβώς, όπως τα περιγράφει η Γεωργία Ταρσούλη! 

= = =

(*) Το αρχικό επώνυμο ήταν Μαύρας, όχι Μαύρος. Η οικογενειακή παράδοση θέλει να έχει έρθει κάποιος πρόγονος από κάποιο μέρος της Δυτικής Ελλάδας - το τοπωνύμιο "Αγία Μαύρα" υπάρχει και στην Αχαΐα, και στη Λευκάδα, και στη Ζάκυνθο, αλλά δεν καταφέραμε ποτέ να μάθουμε κάτι περισσότερο... 

ChatGPT, Gemini, Apertus, Deepseek, Claude : ποιό απ´ όλα; (Καβάφης)

Με την εμφάνιση τόσων "μηχανών" αναζήτησης, βασισμένων στην τεχνητή νοημοσύνη - γνώριζα τις : Chatgpt, Gemini και Claude, οι φίλοι ΠολΔ και ΑπΔ μου έμαθαν κι άλλες δυο : Deepseek και Apertus - αναρωτήθηκα πώς συγκρίνονται τ' αποτελέσματά τους. Έθεσα, λοιπόν, ένα απλό ερώτημα (στα Ελληνικά): "Ποια είναι τα 10 καλύτερα ποιήματα του Καβάφη". Και να οι απαντήσεις:

1.
claude.ai : Ιθάκη (1911)
Chatgpt : Ιθάκη
Gemini : Ιθάκη
Deepseek : Ιθάκη
Apertus : Όμορφα, πολύ όμορφα (1913) - Δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο.

2.
claude.ai : Περιμένοντας τους Βαρβάρους (1904)
Chatgpt : Περιμένοντας τους Βαρβάρους
Gemini : Περιμένοντας τους Βαρβάρους
Deepseek : Περιμένοντας τους Bαρβάρους
Apertus : Ιθάκη

3.
claude.ai : Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον (1911)
Chatgpt : Η Πόλις (1910)
Gemini : Η Πόλις
Deepseek : Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον
Apertus : Η Πόλις

4.
claude.ai : Τείχη (1897)

Chatgpt : Θερμοπύλες
Gemini : Θερμοπύλες
Deepseek : Η Πόλις
Apertus : Απολείπειν ο θεός Αντώνιον (1894)

5.
claude.ai : Η Πόλις
Chatgpt : Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον
Gemini : Απολείπειν ο θεός Αντώνιον
Deepseek : Όσο Μπορείς
Apertus : Τρώες (1904)

6.
claude.ai : Κεριά 1899
Chatgpt : Κεριά
Gemini : Τείχη
Deepseek : Τείχη
Apertus : Αποχαιρετισμός (1912) : δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο. 

7.
claude.ai : Ο Θεόδοτος (1915)
Chatgpt : Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ. (1928)
Gemini : Κεριά
Deepseek : Ο Δαρείος
Apertus : Κωνσταντίνος Παλαιολόγος (1911)

8.
claude.ai : Στα 200 π.Χ. 1916
Chatgpt : Όσο μπορείς
Gemini : Όσο μπορείς
Deepseek : Κεριά
Apertus : Η συνέντευξη (1923) (δεν υπάρχει ποίημα με αυτόν τον τίτλο)

9.
claude.ai : Ένας Γέρος (1897)
Chatgpt : Τα Παράθυρα
Gemini : Επέστρεφε (1912)
Deepseek : Che fece... il gran rifiuto (1901)
Apertus : Είμαι ένας από τους τρελούς που είπαν (1928) : δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο.

10.
claude.ai : Σώμα, Θυμήσου… - ο σωστός τίτλος : Θυμήσου, σώμα (1918)

Chatgpt : Η Σατραπεία
Gemini : Φωνές
Deepseek : Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.Χ. (1921)
Apertus : Μελαγχολία του Ιάσωνα (1911)


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

Che fece... il gran rifiuto (1901) (ποίημα) (ανάγνωση)

Ένα βαθιά υπαρξιακό ποίημα για την παραίτηση από τον προορισμό ή από μια μεγάλη πράξη. Ο τίτλος προέρχεται από τον Δάντη και αναφέρεται στον Πάπα Κελεστίνο Ε'. Ο Καβάφης μιλά για το βάρος και την οδύνη του ανθρώπου που λέει το μεγάλο "ΌΧΙ" στη μοίρα του [Deepseek].

Απολείπειν ο θεός Αντώνιον (1894) (ποίημα) (ανάγνωση)

(α) Ο Αντώνιος ακούει τους θεούς να τον εγκαταλείπουν. Υπόδειγμα αξιοπρεπούς αποδοχής της ήττας — «μη νιώσεις πένθος» [claude.ai].
(β) Ένα βαθιά ανθρώπινο ποίημα για την απώλεια και την αξιοπρέπεια της ήττας. Η προτροπή να αποχαιρετήσεις ό,τι αγαπάς χωρίς ψευδαισθήσεις, όταν όλα έχουν χαθεί, είναι μια ύψιστη μάθηση θάρρους και αυτογνωσίας [Deepseek].
(γ) Αν και συχνά θεωρείται ένα από τα πρώιμα έργα του Καβάφη, είναι σημαντικό για την ατμόσφαιρα, το στυλ και το θέμα του, όπου ο ποιητής χρησιμοποιεί την εικόνα του Αντώνιου για να μιλήσει για την ήττα, την απώλεια και την υπέρβαση [Apertus].
(δ) Αναφέρεται στον Μάρκο Αντώνιο και τη στιγμή της πτώσης του· μάθημα αξιοπρέπειας στην ήττα [Chatgpt].
(ε) Ένα μάθημα αξιοπρέπειας την ώρα της μεγάλης απώλειας. Ο ποιητής μάς προτρέπει να μην θρηνούμε την τύχη που μας εγκαταλείπει, αλλά να την αποχαιρετήσουμε "σαν έτοιμοι από καιρό, σα θαρραλέοι" [Gemini]. 

Αποχαιρετισμός (1912) [Apertus] 

Δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο. 

Είμαι ένας από τους τρελούς που είπαν [Apertus]

Η φράση «Είμαι ένας από τους τρελούς που είπαν...» δεν ανήκει στον Κωνσταντίνο Καβάφη. Πρόκειται για μια πολύ διαδεδομένη παρανόηση

Εν μεγάλη Ελληνική αποικία, 200 π.Χ. (1928) (ποίημα)

Σχολιάζει πολιτικές και κοινωνικές καταστάσεις με διαχρονικό τρόπο [Chatgpt].

Ένας Γέρος (1897) (ποίημα)

Ένας γέρος καθισμένος σε καφενείο θυμάται. Ο χρόνος, η φθορά, η νοσταλγία — σε ελάχιστους στίχους, μια ολόκληρη ζωή [claude.ai].

Επέστρεφε (1912) (ποίημα) (ανάγνωση)

Ένα από τα πιο αισθαντικά ερωτικά του ποιήματα. Η επίκληση στη μνήμη να φέρει πίσω την "αγαπημένη αίσθηση" ενός έρωτα που πέρασε, μέσα στην ησυχία της νύχτας [Gemini].

Η Πόλις (1910) (ποίημα)

(α) Βαθιά υπαρξιακό· τονίζει ότι δεν μπορείς να ξεφύγεις από τον εαυτό σου [Chatgpt].

(β) Ένα ποίημα για το υπαρξιακό αδιέξοδο. Ο Καβάφης μας υπενθυμίζει ότι δεν μπορείς να δραπετεύσεις από τον εαυτό σου αλλάζοντας τοποθεσία· όπου κι αν πας, η "πόλη" των λαθών και των αναμνήσεών σου θα σε ακολουθεί [Gemini].

(γ) Ένα ποίημα που σχολιάζει την εμπειρία της εξορίας και της αποξένωσης, χρησιμοποιώντας την Αλεξάνδρεια ως σύμβολο και προσωποποιώντας την πόλη σε ένα πλάσμα που σε απορρίπτει αλλά σε δεσμεύει [Apertus].

(δ) ) Ένα ποίημα-καταπέλτης για την αυταπάτη της φυγής. Ο ποιητής συνθλίβει την ιδέα ότι μπορείς να ξεφύγεις από τον εαυτό σου αλλάζοντας τόπο. Η μοίρα είναι ο ίδιος ο άνθρωπος [Deepseek].

(ε) «Δεν θα βρεις νέα χώρα, δεν θα βρεις άλλη θάλασσα». Η αδυναμία φυγής από τον εαυτό μας — η πόλη μας ακολουθεί παντού [claude.ai].

Η Σατραπεία (1910) (ποίημα) 

Θέμα ηθικής ακεραιότητας και η άρνηση συμβιβασμού με την εξουσία [Chatgpt].

Η συνέντευξη (1923) [Apertus]

Δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο.

Θερμοπύλες (1927) (ποίημα) (ανάγνωση)

(α) Εγκώμιο της ηθικής στάσης και της αξιοπρέπειας, ακόμα και μπροστά στην ήττα [Chatgpt].

(β) Εδώ τιμάται η ηθική στάση του ανθρώπου που επιλέγει να φυλάττει "Θερμοπύλες" στη ζωή του, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι στο τέλος οι "Εφιάλτες" θα φανούν και οι "Μήδοι" θα διαβούν [Gemini].

Ιθάκη (1911)  (ποίημα) (ανάγνωση)

(α) Το πιο γνωστό ποίημά του παγκοσμίως. Η επιστροφή στην Ιθάκη ως μεταφορά για τη ζωή: αξία έχει το ταξίδι, όχι ο προορισμός [claude.ai].

(β) Ίσως το πιο διάσημο ποίημά του· μιλά για το ταξίδι της ζωής και τη σημασία της διαδρομής, όχι μόνο του προορισμού [Chatgpt].

(γ) Το πιο διάσημο ίσως ποίημά του. Ένας ύμνος στη διαδικασία της μάθησης και της εμπειρίας, που μας διδάσκει ότι σημασία δεν έχει ο προορισμός, αλλά το ταξίδι και οι "Λαιστρυγόνες" που νικάμε μέσα μας [Gemini].

(δ) Το πιο εμβληματικό και οικουμενικό ποίημά του. Ένας ύμνος στο ταξίδι της ζωής και την εμπειρία, όπου ο προορισμός (η Ιθάκη) χάνει την αξία του μπροστά στο μεγαλείο της διαδρομής. Η Ιθάκη γίνεται σύμβολο κάθε ανθρώπινου στόχου [Deepseek].

(ε) Ένα από τα πιο διάσημα και εμβληματικά ποιήματα του Καβάφη, που χρησιμοποιεί το ταξίδι του Οδυσσέα ως μεταφορά για τη ζωή, τη μάθηση και την προσωπική ανάπτυξη [Apertus].

Κεριά (1893) (ποίημα)

(α) Συμβολικό ποίημα για το παρελθόν και το μέλλον μέσα από την εικόνα των αναμμένων και σβησμένων κεριών [Chatgpt].

(β) Μια πανέμορφη αλληγορία για το χρόνο. Τα αναμμένα κεριά μπροστά μας είναι οι μελλοντικές μέρες, ενώ η "μακρά σειρά από κεριά σβηστά" πίσω μας είναι το παρελθόν που καπνίζει ακόμα στη μνήμη [Gemini].

(γ) Οι νεκρές μέρες μοιάζουν με σβησμένα κεριά. Λυρικό και ήρεμα μελαγχολικό, με απαράμιλλη αισθητική λιτότητα.

Κωνσταντίνος Παλαιολόγος (1911) - ο σωστός τίτλος είναι Θεόφιλος Παλαιολόγος. (ποίημα) 

Ένα ιστορικό ποίημα που πραγματεύεται την τελευταία στιγμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, σχολιάζοντας τη μοίρα και το τέλος μιας εποχής [Apertus].

Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.Χ. (1921) (ποίημα)

(α) Ένα ώριμο ποίημα-σταθμός για τη γεροντική οδύνη του "ξένου" σώματος και της ασυμβατότητας της ψυχής με τη φθορά. Το «γήρας του σώματος και της μορφής μου / είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι» είναι ένας από τους πιο συγκλονιστικούς στίχους του [Deepseek].

(β) Ένα ποίημα που εξετάζει την απογοήτευση, την απώλεια και την αίσθηση της μάταιης αναζήτησης, με αναφορά στην ιστορία του Ιάσονα και του Χρυσόμαλλου Δέρατος, χρησιμοποιώντας την για να σχολιάσει την ανθρώπινη εμπειρία [Apertus].

Ο Δαρείος (1917) (ποίημα) (ανάγνωση)

Ένα από τα σπουδαιότερα ιστορικά ποιήματα. Εδώ η ποίηση δεν είναι απλή αφήγηση γεγονότος (η αλαζονεία του βασιλιά πριν την εκστρατεία), αλλά βαθιά ψυχογράφηση της ύβρεως. Ο φανταστικός ποιητής Φερνάζης ενσαρκώνει τη σύγκρουση καλλιτεχνικής δημιουργίας και επικαιρότητας [Deepseek].

Ο Θεόδοτος (1915) (ποίημα) 

Ηθικό απόσταγμα: η κεφαλή του Πομπηίου, δώρο στον Καίσαρα. Η εξουσία είναι ηθικά επικίνδυνη — η ζωή στην αφάνεια, ελευθερία [claude.ai].

Όμορφα, πολύ όμορφα (1913) [Apertus]. Δεν υπάρχει ποίημα του Καβάφη με αυτόν τον τίτλο.

Όσο Μπορείς (1905) (ποίημα) 

(α) Ένας κορυφαίος ποιητικός "οδηγός ζωής" για το πώς να διαφυλάξεις την ανθρώπινη ακεραιότητα μέσα στην κοινωνική "συναναστροφή". Μια προτροπή για σιωπηλή αριστοκρατικότητα, χωρίς ηθικολογία [Deepseek].

(β) Μια ηθική παραίνεση προς τον ίδιο του τον εαυτό (και τον αναγνώστη): αν δεν μπορείς να ζήσεις τη ζωή σου όπως τη θέλεις, τουλάχιστον μην την εξευτελίζεις με τις πολλές επαφές και τις ανώφελες κοινωνικές συμβάσεις [Gemini].

(γ) Σε τέσσερις μόνο στίχους, ο Καβάφης συμπυκνώνει όλη τη μελαγχολία για το πέρασμα του χρόνου και τη μνήμη. Το μέλλον είναι σκοτεινό, το παρελθόν είναι μια γραμμή από αναμμένα κεριά που λιγοστεύουν – τα πιο κοντινά είναι και τα πιο ζεστά [Chatgpt].

Περιμένοντας τους Βαρβάρους (1904) (ποίημα) (ανάγνωση)

(α) Μια πόλη περιμένει τους βαρβάρους που δεν έρχονται. Ο «άλλος» ως αναγκαιότητα, ως δικαιολογία ύπαρξης. Τρομακτική διαχρονικότητα [claude.ai].
(β) Ένα πολιτικό και φιλοσοφικό ποίημα για την παρακμή μιας κοινωνίας που περιμένει «λύσεις» απ’ έξω [Chatgpt].
(γ) Μια αιχμηρή πολιτική και κοινωνική σάτιρα για μια κοινωνία σε παρακμή, η οποία αναζητά μια εξωτερική απειλή ως "λύση" για το δικό της εσωτερικό κενό και την αδράνεια [Gemini].
(δ) Ένα ποίημα-καθρέφτης της κοινωνικής υποκρισίας και της ανάγκης για υπακοή σε μια εξουσία (έστω και κατακτητική). Η αποδόμηση στο τέλος ("νύχτα πέρασε χωρίς βαρβάρους") είναι συγκλονιστική και αποκαλύπτει το υπαρξιακό κενό μιας κοινωνίας που χρειάζεται τον "εχθρό" για να υπάρξει [Deepseek].

Στα 200 π.Χ. (1916) (ποίημα)

Υπεράσπιση του ελληνιστικού κόσμου απέναντι στην κλασική «αγνότητα». Ο Καβάφης υπερασπίζεται τον δικό του, σύνθετο ελληνισμό [claude.ai].

Σώμα, Θυμήσου… (1918) - ο σωστός τίτλος : Θυμήσου, σώμα (ποίημα)

Ένα από τα πιο τολμηρά ερωτικά ποιήματά του. Το σώμα ως μνήμη, ο έρωτας ως μοναδική αλήθεια που δεν ξεχνιέται [claude.ai].

Τα Παράθυρα (1903) (ποίημα) 

Ποίημα για την αγωνία και την αναζήτηση διεξόδου [Chatgpt].

Τείχη (1897) (ποίημα) 

(α) Σύντομο και σπαρακτικό: ο αφηγητής συνειδητοποιεί ότι έχτισε τείχη γύρω του χωρίς να το καταλάβει. Η αυτοφυλάκιση ως τραγωδία [claude.ai].

(β) Μια συγκλονιστική περιγραφή της απομόνωσης. Ο άνθρωπος χτίζει τείχη γύρω του χωρίς να το αντιληφθεί, για να βρεθεί τελικά κλεισμένος έξω από τον ίδιο τον κόσμο και τη ζωή [Gemini].

(γ) Ένα από τα πιο πρώιμα και συνταρακτικά υπαρξιακά ποιήματα του Καβάφη. Η συνειδητοποίηση του εγκλεισμού μέσα στα τείχη που ο ίδιος ο άνθρωπος έχτισε γύρω του, χωρίς να το αντιληφθεί, είναι ένα θεμελιώδες υπαρξιακό σχήμα [Deepseek].

Τρώες (1905) (ποίημα)

Ένα ποίημα που εξετάζει την ετερότητα και την ταυτότητα, χρησιμοποιώντας τους Τρώες ως σύμβολο για τους "άλλους" και τονίζοντας την ανθρώπινη οικειότητα και την ενότητα εν μέσω διαφορετικότητας [Apertus].

Φωνές (1904) (ποίημα) (ανάγνωση)

Ένας φόρος τιμής στις φωνές των αγαπημένων που έχουν πεθάνει ή που χάθηκαν για εμάς, οι οποίες αντηχούν μέσα μας σαν μουσική "μακρινή, που σβήνει" [Gemini].

Η μυκηναϊκή ακρόπολη του Γλα

Πριν από 40+ χρόνια άρχισα τα πήγαινε-έλα Αθήνα <> Θεσσαλονίκη, με όλα τα δυνατά μέσα τότε. 

     Σε μια τέτοια "άνοδο", είχα μαζί μου κι έναν φίλο, τον Κωνσταντίνο Λιβαδά. 

     Φτάναμε κοντά στο χωριό Κάστρο, το γνώριζα γιατί εκεί δίπλα είναι ο Ορχομενός, με την περίφημη για τους Βυζαντινολόγους Παναγία την Σκριπού, και την είχα(με) ήδη επισκεφθεί.

     Καθώς πλησιάζαμε στο Κάστρο, μου λέει:

- "Τον Γλα τον έχεις επισκεφθεί"?
- "Γλα? Δεν λείπει κάποια συλλαβή, κάτι?"
- "Όχι, σκέτο 'Γλα'. Κάνε δεξιά και προχώρα".
Μπήκαμε σ' έναν χωματόδρομο και φτάσαμε στον λόφο, που φαίνεται δεξιά από τον αυτοκινητόδρομο. Κι αντίκρυσα με έκπληξη ένα χαμηλό τείχος, μυκηναϊκής δομής, με τις χοντρές ασήκωτες πέτρες καλά ταιριασμένες, να θυμίζει το τείχος στην Τίρυνθα και στις Μυκήνες. Γύρω-γύρω αγριόχορτα, κανένα κτίσμα ορατό, το χαζέψαμε για λίγο και μετά συνεχίσαμε τη διαδρομή μας για τη Θεσσαλονίκη. Από τότε, κάθε φορά που περνούσα από κει, έριχνα μια ματιά στο "κάστρο", κοίταζα και την περιοχή γύρω-γύρω, και προσπαθούσα να την φανταστώ τα πολύ αρχαία χρόνια, όταν υποθέτω πως ο λόφος ήταν νησί μέσα στη λίμνη, με την ακρόπολη πάνω του και με τους οικισμούς, που σώζονται και σήμερα, στις παραλίες και γύρω πλαγιές. 

     Και να που η αρμόδια Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ξεκίνησε την αποκατάσταση της ακρόπολης στο(ν) Γλα, σ'υμφωνα με την πρόσφατη δημοσιογραφία [18Απρ2026]. Οι αεροφωτογραφίες - να που τα drones δεν είναι μόνο για ν' αφανίζουν κόσμο - δίνουν μια πιο παραστατική εικόνα από το απλό επίγειο περπάτημα : στις εικόνες φαίνονται οι ανασκαφές και τα κτίσματα, που έχουν ανακαλυφθεί. Μακάρι να συνεχίσουν τα έργα, να υπάρξει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του τι και πώς ήταν εκεί πάνω...

     Κι ένα "ευχαριστώ" στον Κωνσταντίνο, που με ξεστράβωσε εκείνη την ημέρα! 

Πηγή: https://www.mixanitouxronou.gr/wp-content/uploads/2019/11/GLAS_DJI_0007.00_mtx.jpg

Πηγή:  https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/%CE%93%CE%BB%CE%B1%2C_Gla.jpg

Οι σκύλοι μας...

Στο σπίτι - όσο ζούσαμε σε κανονικό σπίτι, με αυλή, χώμα, δέντρα, όχι στα σημερινά μπετονένια κλουβιά... - είχαμε πάντα ζωάκια. Μερικά παπαγαλάκια, χελώνες, γάτες - μέτρησα κάποτε στην αυλή μας 31 γάτες, το υπόγειο (που ανήκε στην ιδιοκτήτρια του σπιτιού) είχε μια μισοανοιγμένη πόρτα, κι είχε μετατραπεί σε αποθήκη επίπλων και μαιευτήριο / νεκροταφείο γατιών και βασίλειο ψύλλων... 

     Αλλά, κυρίως, ΣΚΥΛΟΥΣ. Πολύτιμη παρέα, για ένα μικρό μοναχικό παιδί, αλλά κι αργότερα… Και φαίνεται πως οι σκύλοι συντροφεύουν τον άνθρωπο εδώ και 15 χιλιάδες χρόνια, όπως λένε οι αρχαιολόγοι... 
     Τώρα, που «τακτοποιώ» κάποια πράγματα, πέρασαν μπροστά μου οι εικόνες τους, κι αυτές άνοιξαν «παράθυρα» σε αναμνήσεις, άλλες καλές κι άλλες στενάχωρες!

Η Κέννυ (bouvier de Flandres), την είχε φέρει η μητέρα μου από τη Γαλλία. Ο παιδίατρος και φίλος της οικογένειας έφριξε, που την είδε, είπε πως θα κάνει κακό "στο παιδί" (τρομάρα του, τόσα ήξερε, τόσα έλεγε), πήρε τον σκύλο στο κτήμα ο πατέρας μου, του τον δηλητηρίασε κάποιος γείτονας... 

Ο Dick, γνήσιος Ελληνικός γκέκας, τον έφερε ο πατέρας μου όταν ήμουν 4 ετών. Καλός και δυνατός σκύλος [*]. Πάλι κάποιος είπε τη σαχλαμάρα του, τον πήρε κι αυτόν στο κτήμα ο πατέρας μου, τον δηλητηρίασε κι αυτόν κάποιος...  

 

ο Μεγαλέξανδρος, μωρό κι αργότερα ταξιδιώτης στη Μακεδονία,

η Fatou, berger Belge, που έφερε μαζί της από τη Γαλλία η Pierrette,

η Milou, ένα πανέξυπνο caniche, αυτή έμεινε μαζί μας στο Φάληρο και πήγε από βαθιά γεράματα,

η Περντίτα, ένα ταλαπωρημένο Jack Russel, αλλά καλή ταξιδιώτισσα,

κι αυτή μαζί μας μέχρι τα βαθιά γεράματά της, 

και

 

ο πολυταξιδεμένος Snoopy μας, που μας άφησε υπερβολικά νωρίς...

Όλα καλωσυνάτα ζωάκια... αξιαγάπητα, υπομονετικά... λυπάμαι που τα ταλαιπώρησα αρκετά, τότε που δεν είχα ιδέα - και δεν είχε βρεθεί κανείς στο περιβάλλον να ξέρει, να με καθοδηγήσει - και μόνο πολύ αργότερα, πολύ τελευταία, πολύ αργά πια, έμαθα να "διαβάζω" τους σκύλους και τις αντιδράσεις τους... 

[*] όταν ήμουν μικρός, ο παιδίατρος είχε συστήσει να μου δίνουν μουρουνόλαδο. Η γνωστή κουταλιά από ένα μάλλον δύσοσμο, δύσγευστο και δυσάρεστο υγρό. Ο μικρός την ήπιε μια την κουταλιά του, την ήπιε δυο, την τρίτη φορά δήλωσα: "μια κουταλιά ο σκύλος και μετά μια εγώ". Τι να κάνει η θειά μου η Δέσποινα, βούτηξε τον σκύλο, που με απορία κατάπιε το σιρόπι. 

     Φαίνεται πως το κόλπο έπιασε (για τον "μικρό"). Αλλά "έπιασε" και για τον Dick, τον σκύλο, που παρακαρδάμωσε με το μουρουνέλαιο! Έγινε ακόμα πιο δυνατός απ' ό,τι ήταν από μόνος του, και με ένα σάλτο πήδαγε τον δίμετρο μαντρότοιχο και πήγαινε για βόλτα μόνος του, ώσπου αναγκαστήκαμε να τον δέσουμε! 

Οι σκύλοι, οι λύκοι και οι αρκούδες

Ο πατέρας μου, ο Τάκης Μαύρος, ενδιαφέρθηκε πολύ νωρίς για την πολιτιστική κληρονομιά μας. Που τους τελευταίους αιώνες επέζησε κυρίως σε διάφορα μοναστήρια, πριν αυτά χαθούν από ερήμωση κι εγκατάλειψη ή παραμορφωθούν από τις "φροντίδες" και τ' ασβεστώματα κυρίως κάποιων καλογραιών... Από το 1969 μέχρι τα μέσα του 1981 αφιέρωσε τα σαββατοκύριακά του να επισκέπτεται είτε υπάρχοντα μοναστήρια, είτε μέρη τα οποία αναφέρονταν στην ελληνική και γαλλόφωνη βιβλιογραφία ότι είχαν υπάρξει μοναστήρια [*]. Πολλά από αυτά μπορούσε να τα προσεγγίσει μετά από πολύωρο περπάτημα.

     Στ' απομονωμένα μέρη υπήρχε πάντα μια προσοχή, μην συναντήσει κοπάδια, που συνοδεύονταν από σκύλους-φύλακες. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάστηκε στην ορεινή Ήπειρο, γιατί εκεί οι ντόπιοι ποιμενικοί ήταν εξαιρετικά μεγαλόσωμα ζώα, ήρεμα όσο το κοπάδι ήταν ασφαλές, αλλά πολύ επιθετικά αν διαισθάνονταν απειλή. 

     Από μια τέτοια εκδρομή, έφερε στο σπίτι ένα "λάφυρο", είτε από εγκαταλελειμμένη στάνη, είτε από δώρο από κάποιον βοσκό. Ένα κολλάρο αγκαθωτό, που φοράνε στους ποιμενικούς οι βοσκοί, ώστε να μπορέσουν ν' αντιμετωπίσουν οι σκύλοι τις επιθέσεις λύκων και αρκούδων! 

     Μέχρι πρόσφατα, απλώς φανταζόμουν τη χρήση τους. Αλλά προ ημερών είδα κάποιες εικόνες από κοπάδια, και στην Ανατολία, αλλά και στα Πυρηναία, με ποιμενικούς σκύλους να φοράνε αυτά τα κολλάρα. Κι έτσι, η απλή φαντασία επιβεβαιώθηκε τρανά. Και το "λάφυρο", που είναι ένα από τα κειμήλια, που κρατώ, πήρε πάλι τη θέση του, πλήρες πλέον νοήματος.

Πάνω, το Ηπεριώτικο κολλάρο, κάτω τα παραδείγματα 

των ποιμενικών με φορεμένα τα απροστατευτικά κολλάρα.

[*] Όσοι ενδιαφέρονται για το έργο του Τάκη Μαύρου, μπορούν να επισκεφθούν την ακόλουθη ιστοσελίδα: https://sites.google.com/view/takismavros/. 

Ο 20ος αιώνας και το οδήγημα

Η ανάπτυξη των αυτοκινήτων, στις αρχές του 20ου αι., έδωσε τη δυνατότητα σε πολλούς ανθρώπους να μετακινηθούν, είτε για τη δουλειά τους, είτε για διασκέδαση. Στο τέλος του Β' ΠΠ άρχισε και η διάθεση μικρών και φθηνών αυτοκινήτων, τόσο στη Γαλλία, όσο και στη Γερμανία, και το οδήγημα έγινε εργαλείο, αλλά και διασκέδαση και κυρίως "απελευθέρωση"! 

     Το 1951 περίπου, η μητέρα μου, Paule Champailler τότε, εργαζόμενη στο Γαλλικό Ινστιτούτο, στην Αθήνα, έφερε από τη Γαλλία (με το καράβι) ένα μικρό Σιτροενάκι, το θρυλικό 2CV. Με αυτό πηγαινοερχόταν Αθήνα - Πυργέλα, όταν γνώρισε τον πατέρα μου, τον Τάκη Μαύρο. Κι έμεινε στον πατέρα μου, όταν απεδήμησε η μητέρα μου, τον Μάρτιο του 1954... 

     Και με αυτό έκανα τα πρώτα μου ταξίδια, μ' αυτό φθάσαμε στη Μάνη, όταν οι δρόμοι από Αρεόπολη προς Γερολιμένα ήσαν ακόμα χωματόδρομοι, μ' αυτό φθάσαμε μέχρι τη Νάουσα κι επισκεφθήκαμε τον τάφο των Λευκαδίων, αφού είχαμε ανεβοκατεβεί την Πίνδο... 

     Κάποια στιγμή, νομίζω το 1973, αγοράστηκε το μικρό Τογιοτάκι 1000, για τις ανάγκες του κτήματος, και λίγο αργότερα και το λίγο πιο μεγάλο Τογιότα Κορόλλα (με ρώτησε ο πατέρας μου, του είπα: station wagon να είναι, με κοίταξε περίεργα, αργότερα μου εξήγησε πως φανταζόταν ότι θα του έλεγα κάτι ραλλίστικο!). Και μ' αυτά τα δυο ταξιδέψαμε, πότε ο ένας, πότε ο άλλος, κάποτε κι οι δυο μαζί, απ' άκρη σ' άκρη όλη τη μεσογειακή Ελλάδα.

     Φευ, μεγαλώσαμε όλοι, άνθρωποι κι αυτοκίνητα... Άρχισα να οδηγώ περισσότερο, με το πατέρα μου δίπλα. Και μια μέρα, στη δημοσιά από το Ναύπλιο προς το Άργος, μου λέει διστακτικά: "εκεί δεξιά, δεν βλέπω καθαρά, άνθρωπος είναι ή ποδήλατο"? Δεν ήταν η πρώτη φορά, που (μου) ομολογούσε πως δεν έβλεπε πια καλά, αλλά εκείνη η στιγμή ήταν καθοριστική. 

     Σταμάτησα στην άκρη, σκέφτηκα τις λέξεις μου, και του είπα: "Με όλο το θάροος και τον σεβασμό και την αγάπη, σήμερα είναι η τελευταία μέρα που έχουμε τα δυο αυτοκίνητα. Αύριο θα τα πάμε και τα δυο στη μάντρα. Δεν θέλω να μου τηλεφωνήσει η Χωροφυλακή και να μου πει ότι ο πατέρας μου χτύπησε κάποιον, γιατί δεν έβλεπε καλά". Σκοτείνιασε, αλλά δεν είπε τίποτα. Και την άλλη μέρα, σιωπηρά και πικρά, παραδώσαμε τ' αυτοκίνητα στη μάντρα... Καταλάβαινα πως έχανε το εργαλείο της ελευθερίας του, αλλά δεν υπήρχε άλλος δρόμος... 

     Κι αναρωτιέμαι μερικές φορές πότε θα έρθει η δική μου ώρα...

Κτήρια και αρχιτέκτονες (Κωστής Μακρής, Victor Horta, Ludwig Wittgenstein)

Τα κτήρια, ο σχεδιασμός τους, οι λεπτομέρειές τους με γοήτευαν πάντα. Σ' αυτό βοήθησε πολύ κι ξάδελφός μου, ο Κωστής Μακρής, 3 χρόνια μεγαλύτερός μου, αρχικά φοιτητής της Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ κι αργότερα ασκούμενος αρχιτέκτων, μέχρι σήμερα! Μικρότερός του, τον άκουγα με θαυμασμό, κάναμε κάμποσες συζητήσεις σχετικά με την αρχιτεκτονική στην Πυργέλα.
     Ένα βράδυ, έτσι όπως εξελίχθηκε η συζήτηση, του έλεγα: "θα βάλω αυτό, κι εκείνο, και το παρακάτω, και θα έχει τόσα και τέτοια δωμάτια κλπ.", με άκουγε με το γνωστό του μειδίαμα αλλά και άπειρη υπομονή, και στο τέλος μου έκανε μια "κρυπτική" ερώτηση: "δηλαδή, θα με αφήσεις να σχεδιάσω τους μεντεσέδες για τα πορτοπαράθυρα?". Μέσα μου, κάπως συγχίστηκα, δεν είπα τίποτα, αλλά η ψηφίδα της περιέργειας για το τι εννοούσε έμεινε...
     Τα χρόνια πέρασαν. Κάποτε έπεσε στα χέρια μου η βιογραφία του γνωστού Αυστριακού φιλοσόφου Ludwig Wittgenstein. Kι εκεί, η ψηφίδα βρήκε τη θέση της! Η αδελφή του Wittgenstein, η Margaret Stonborough-Wittgenstein, παράγγειλε στον αρχιτέκτονα Paul Engelmann να της κτίσει ένα σπίτι, στη Βιέννη (*). Σε κάποια φάση της οικοδόμησης, κλήθηκε ο αδελφός της, ο Ludwig, να δει το έργο. Το επισκέφθηκε, "έδιωξε" (υποθέτω με ευγενικό τρόπο) τον αρχιτέκτονα, και αποτελείωσε το σπίτι ο ίδιος. Και στο κείμενο του βιβλίου υπήρχε η φράση: "σχεδίασε τα πάντα, ως και τους μεντεσέδες για τις πόρτες"!
     Η προσοχή και επιμονή του Wittgenstein για την ακρίβεια στις λεπτομέρειες τον οδήγησαν στο να αναβάλει τα εγκαίνια, το 1928, και να ζητήσει να σηκώσουν το ταβάνι του ισογείου κατά 30 χιλιοστά, ώστε να είναι σύμφωνο με την αντίληψή του για τον αρμονικό σχεδιασμό!

Ο Wittgenstein δεν πρωτοτυπούσε στον "ολικό σχεδιασμό" του κτηρίου. Τρεις δεκαετίες πριν, ένας άλλος γνωστός Βέλγος αρχιτέκτων, ο Victor Horta, κλήθηκε από την οικογένεια Solvay να σχεδιάσει και να κτίσει το μέγαρο Solvay για τον Armand, γιο του πατριάρχη της οικογένειας Ernest Solvay, γνωστού χημικού (εξ ου και η βιομηχανία Solvay). Ο Victor Horta σχεδίασε το κτήριο, τα έπιπλα, τον εξοπλισμό, τους ... μεντεσέδες, τα πάντα! Ευτυχώς, το κτήριο έχει διασωθεί έτσι όπως σχεδιάστηκε, είναι επισκέψιμο, και στο παρακάτω video μπορούμε να πάρουμε μια γεύση του εσωτερικού του.

(*) Το σπίτι υπάρχει ακόμα, και έχει εγκατασταθεί σ' αυτό το πολιτστικό τμήμα της Βουλγαρικής Πρεσβείας.

Η αμφιβολία, ο δισταγμός, η διερεύνηση - Le doute pyrrhonien (Marc Bonnant)

Ας ακούσουμε τον Γάλλο φιλόσοφο Marc Bonnant να εκφράζει με μεγάλη ακρίβεια και λιτότητα τη διαφορά ανάμεσα στη βεβαιότητα και στο "ξέρω" με τον δισταγμό, που μας κάνει ν' αναρωτιόμαστε, να μην είμαστε σίγουροι, να ερευνούμε... αυτό που ονομάζει "doute pyrrhonien" / "αμφιβολία του Πύρρωνος" (από την Ηλεία) αλλά και το "Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα" του Σωκράτη.

Πηγή: laplacemedia στο instagram.

Οι πεδιάδες - Les plaines

Τον Αύγουστο του 2005 έκανα / κάναμε ένα οδικό ταξίδι - το 2ο της ζωής μου ταξίδιον - ξεκινώντας από τη Βενετία, μπαίνοντας στην Ελβετία από το Merano και βγαίνοντας από την Βασιλεία προς τη Γαλλία. Ανεβοκατεβήκαμε τους επαρχιακούς ελβετικούς δρόμους, από κοιλάδες και ορεινά περάσματα, για να πέσουμε τελικά στις απέραντες πεδιάδες της Καμπανίας. Οδηγούσα(με) αρκετά βαριεστημένα, η θέα στις πεδιάδες δεν μου έλεγε τίποτα.

Τα χρόνια πέρασαν, και προ ημερών, αναζητώντας κάτι άλλο, έπεσα σ' ένα ποίημα του Paul Verlaine. Που αρχίζει με τους στίχους

Dans l’interminable
Ennui de la plaine
...

Στην ατέλειωτη πλήξη

της πεδιάδας 

...

Δυστυχώς, στα ελληνικά χάνεται η ποιητικότητα της γαλλικής φράσης. Και η απόλυτη ταύτιση / έκφραση με τις σκέψεις, που έκανα τότε...

Να γιατί διαβάζουμε... Για μια φράση, που να μας εκφράζει, που να εκφράζει όσα σκεφτόμαστε και που δεν είμαστε σε θέση να διατυπώσουμε τόσο λιτά και με τόση καθαρότητα...