Κτήρια και αρχιτέκτονες (Κωστής Μακρής, Victor Horta, Ludwig Wittgenstein)

Τα κτήρια, ο σχεδιασμός τους, οι λεπτομέρειές τους με γοήτευαν πάντα. Σ' αυτό βοήθησε πολύ κι ξάδελφός μου, ο Κωστής Μακρής, 3 χρόνια μεγαλύτερός μου, αρχικά φοιτητής της Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ κι αργότερα ασκούμενος αρχιτέκτων, μέχρι σήμερα! Μικρότερός του, τον άκουγα με θαυμασμό, κάναμε κάμποσες συζητήσεις σχετικά με την αρχιτεκτονική στην Πυργέλα.
     Ένα βράδυ, έτσι όπως εξελίχθηκε η συζήτηση, του έλεγα: "θα βάλω αυτό, κι εκείνο, και το παρακάτω, και θα έχει τόσα και τέτοια δωμάτια κλπ.", με άκουγε με το γνωστό του μειδίαμα αλλά και άπειρη υπομονή, και στο τέλος μου έκανε μια "κρυπτική" ερώτηση: "δηλαδή, θα με αφήσεις να σχεδιάσω τους μεντεσέδες για τα πορτοπαράθυρα?". Μέσα μου, κάπως συγχίστηκα, δεν είπα τίποτα, αλλά η ψηφίδα της περιέργειας για το τι εννοούσε έμεινε...
     Τα χρόνια πέρασαν. Κάποτε έπεσε στα χέρια μου η βιογραφία του γνωστού Αυστριακού φιλοσόφου Ludwig Wittgenstein. Kι εκεί, η ψηφίδα βρήκε τη θέση της! Η αδελφή του Wittgenstein, η Margaret Stonborough-Wittgenstein, παράγγειλε στον αρχιτέκτονα Paul Engelmann να της κτίσει ένα σπίτι, στη Βιέννη (*). Σε κάποια φάση της οικοδόμησης, κλήθηκε ο αδελφός της, ο Ludwig, να δει το έργο. Το επισκέφθηκε, "έδιωξε" (υποθέτω με ευγενικό τρόπο) τον αρχιτέκτονα, και αποτελείωσε το σπίτι ο ίδιος. Και στο κείμενο του βιβλίου υπήρχε η φράση: "σχεδίασε τα πάντα, ως και τους μεντεσέδες για τις πόρτες"!
     Η προσοχή και επιμονή του Wittgenstein για την ακρίβεια στις λεπτομέρειες τον οδήγησαν στο να αναβάλει τα εγκαίνια, το 1928, και να ζητήσει να σηκώσουν το ταβάνι του ισογείου κατά 30 χιλιοστά, ώστε να είναι σύμφωνο με την αντίληψή του για τον αρμονικό σχεδιασμό!

Ο Wittgenstein δεν πρωτοτυπούσε στον "ολικό σχεδιασμό" του κτηρίου. Τρεις δεκαετίες πριν, ένας άλλος γνωστός Βέλγος αρχιτέκτων, ο Victor Horta, κλήθηκε από την οικογένεια Solvay να σχεδιάσει και να κτίσει το μέγαρο Solvay για τον Armand, γιο του πατριάρχη της οικογένειας Ernest Solvay, γνωστού χημικού (εξ ου και η βιομηχανία Solvay). Ο Victor Horta σχεδίασε το κτήριο, τα έπιπλα, τον εξοπλισμό, τους ... μεντεσέδες, τα πάντα! Ευτυχώς, το κτήριο έχει διασωθεί έτσι όπως σχεδιάστηκε, είναι επισκέψιμο, και στο παρακάτω video μπορούμε να πάρουμε μια γεύση του εσωτερικού του.

(*) Το σπίτι υπάρχει ακόμα, και έχει εγκατασταθεί σ' αυτό το πολιτστικό τμήμα της Βουλγαρικής Πρεσβείας.

Η αμφιβολία, ο δισταγμός, η διερεύνηση - Le doute pyrrhonien (Marc Bonnant)

Ας ακούσουμε τον Γάλλο φιλόσοφο Marc Bonnant να εκφράζει με μεγάλη ακρίβεια και λιτότητα τη διαφορά ανάμεσα στη βεβαιότητα και στο "ξέρω" με τον δισταγμό, που μας κάνει ν' αναρωτιόμαστε, να μην είμαστε σίγουροι, να ερευνούμε... αυτό που ονομάζει "doute pyrrhonien" / "αμφιβολία του Πύρρωνος" (από την Ηλεία) αλλά και το "Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα" του Σωκράτη.

Πηγή: laplacemedia στο instagram.

Οι πεδιάδες - Les plaines

Τον Αύγουστο του 2005 έκανα / κάναμε ένα οδικό ταξίδι - το 2ο της ζωής μου ταξίδιον - ξεκινώντας από τη Βενετία, μπαίνοντας στην Ελβετία από το Merano και βγαίνοντας από την Βασιλεία προς τη Γαλλία. Ανεβοκατεβήκαμε τους επαρχιακούς ελβετικούς δρόμους, από κοιλάδες και ορεινά περάσματα, για να πέσουμε τελικά στις απέραντες πεδιάδες της Καμπανίας. Οδηγούσα(με) αρκετά βαριεστημένα, η θέα στις πεδιάδες δεν μου έλεγε τίποτα.

Τα χρόνια πέρασαν, και προ ημερών, αναζητώντας κάτι άλλο, έπεσα σ' ένα ποίημα του Paul Verlaine. Που αρχίζει με τους στίχους

Dans l’interminable
Ennui de la plaine
...

Στην ατέλειωτη πλήξη

της πεδιάδας 

...

Δυστυχώς, στα ελληνικά χάνεται η ποιητικότητα της γαλλικής φράσης. Και η απόλυτη ταύτιση / έκφραση με τις σκέψεις, που έκανα τότε...

Να γιατί διαβάζουμε... Για μια φράση, που να μας εκφράζει, που να εκφράζει όσα σκεφτόμαστε και που δεν είμαστε σε θέση να διατυπώσουμε τόσο λιτά και με τόση καθαρότητα...

Barjavel - La nuit des temps - Οι εραστές του πάγου

Το 1966, ο Γάλλος συγγραφέας René Barjavel έγραψε ένα βιβλίο, La nuit des temps, που εκδόθηκε το 1968 (*). Προσφάτως, το βιβλίο εκ΄δόθηκε από τις εκδόσεις Στερέωμα, με τον ατυχέστατο (δι εμέ) τίτλο "Οι εραστές του πάγου" (**).

Στο βιβλίο του, ο συγγραφέας φαντάζεται πως - στη σημερινή (1966) εποχή - μια αποστολή στην Ανταρκτική, σκάβοντας στους πάγους, ανακαλύπτει ένα μεγάλο αντικείμενο, που το χρονολογούν στα 900 χιλιάδες χρόνια πίσω, εξ ου και ο γαλλικός τίτλος, που παραπέμπει σ' ένα απώτατο παρελθόν. Το αντικείμενο αυτό είναι μια "κιβωτός", και μέσα σ' αυτήν βρίσκουν μια γυναίκα κι έναν άντρα διατηρημένους μέσα σε πάγο. Καταφέρουν να τους επαναφέρουν στη ζωή, ανακαλύπτουν πολλές λεπτομέρειες για το πόσο προχωρημένες ήσαν οι τεχνικές γνώσεις "τότε". Αλλά, όπως και σήμερα, έτσι και τότε οι διάφορες χώρες μάχονταν μεταξύ τους και οδηγήθηκαν σε μια καταστροφή, από την οποίαν επέζησε μόνον αυτή η κιβωτός... 

     Η αναφορά σε "εραστές", στον τίτλο της ελληνικής έκδοσης, απομακρύνει πιθανόν την/τον αναγνώστη από το ουσιαστικό περιεχόμενο του βιβλίου, που αναφέρεται στην καταστροφική σύγκρουση των διαφόρων λαών, που καταλήγει σε καταστροφή του ίδιου του παγκόσμιου πολιτισμού. Από την άλλη πλευρά, παραγνωρίζεται το κλίμα "μελλοντολογίας", που επικρατούσε από τις αρχές τoυ 19ου αι. στα ευρωπαϊκά γράμματα (ας θυμηθούμε τον Ιούλιο Βερν, αλλά και τον H.G. Wells, μεταξύ πολλών άλλων).

Το βιβλίο διαβάζεται γρήγορα. Κι αφήνει τον αναγνώστη να σκεφτεί πολλά πράγματα για το "σήμερα"... 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(*) Οι ημερομηνίες έχουν σημασία: στο βιβλίο, γραμμένο το 1966, αναφέρονται ταραχές φοιτητών, που εναντιώνονται στην κυβερνητική πολιτική, στην τότε εποχή (στην οποίαν αναφέρεται το βιβλίο) και που θα συμβούν και στη Γαλλία 2 χρόνια αργότερα, το 1968.

(**) Ακόμα και ο τίτλος της αγγλικής έκδοσης, The Ice People, είναι πιο αντιπροσωπευτικός του περιεχομένου του βιβλίου. 

Bigotry - μισαλλοδοξία, φανατισμός, μετανάστευση...

Τις τελευταίες μέρες στριγοφυρίζει στο μυαλό μου μια λέξη: bigotry. Τα λεξικά την μεταφράζουν ως θρησκοληψία, αλλά ίσως πιο σωστά μου φαίνονται: ο φανατισμός, η μισαλλοδοξία.
     Παρακολουθούμε τους τελευταίους μήνες μια ανελέητη, φονική διαμάχη ανάμεσα σε δυο λαούς, που στην ουσία μοιράζονται το ίδιο χωράφι από τα βάθη των αιώνων. Και υποψιάζομαι πως πίσω από αυτή τη διαμάχη κρύβονται ωμά συμφέροντα οπλικών συστημάτων... Αλλά διαβάζω και τις λεκτικές διαμάχες ανάμεσα σε διάφορους, ένθεν κακείθεν, που φαίνεται ότι αγνοούν (ηθελημένα ή αθέλητα) πως αυτές οι διαμάχες, που συνήθως είχαν κι έχουν ως πρόφαση τις θρησκευτικές αντιλήψεις, ήσαν παμπάλαιες...
    Έχουμε ξεχάσει πως η "ελλαδική" επικράτεια (μητροπολιτική Ελλάδα, Βυζάντιο, και Μικρά Ασία) υπέφεραν από μισαλλόδοξους διωγμούς - ας φρεσκάρουμε τη μνήμη μας με το κυνήγι των Αρειανών, των Καθαρών, των Βογομίλων και άλλων μη Ορθόδοξων η Καθολικών Χριστιανών. Πως όλη η "χριστιανική" Ευρώπη, τον Μεσαίωνα, κυνηγούσε τους Εβραίους. Πως αργότερα οι Ισπανοί Χριστιανοί κυνήγησαν όχι μόνο τους Μουσουλμάνους αλλά και τους Εβραίους. Πως οι Καθολικοί κυνήγησαν τους Προτεστάντες και τους Εβραίους.
     Κι όλα αυτά τα κυνηγητά προκάλεσαν μετακινήσεις πληθυσμών, όχι μόνον από χώρα σε χώρα, αλλά κι από ήπειρο σε ήπειρο...
     Κι ας νομίζουμε πως αυτά είναι μακρυνά κι αφορούν τους "άλλους".
     Σε λίγες μέρες θα κυκλοφορήσει ένα βιβλίο, όπου (υποθέτω πως) θα περιγράφεται πώς μια οικογένεια Βαυαρών (Γερμανών) καθολικών, κυνηγημένοι από τους Προτεστάντες συντοπίτες τους, αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στην τότε "Γη της Επαγγελίας" (τις ΗΠΑ), ενώ παράλληλα μια άλλη οικογένεια Εβραίων, κυνηγημένοι από τους Πολωνούς, έφυγαν και βρήκαν προσωρινό καταφύγιο στην Ιρλανδία. Ένας από τους Γερμανο-Αμερικάνους Καθολικούς ταξίδεψε κάποια στιγμή στην Ιρλανδία, γνώρισε μια απόγονη Πολωνο-Ιρλανδή Εβραιοπούλα, την ερωτεύτηκε και την παντρεύτηκε. Οι υπόλοιποι Γερμανο-Αμερικανοί της οικογένειας του γαμπρού, στις ΗΠΑ, θεώρησαν αυτόν τον δεσμό απαράδεκτο και εξοστράκισαν τον γαμπρό! Bigotry ανάμεσα σε λαούς, bigotry και μέσα στις οικογένειες!

     Και το ζεύγος? ετανάστευσε προς άλλη γη, σ' άλλα μέρη! 

     Περισσότερα εν καιρώ... 

Μπίλη Βέμη : απαγγελίες ποιημάτων (11 Δεκ 2025)

Καθώς περνούν τα χρόνια, φεύγουν ένας-ένας οι άνθρωποι που μας γνώρισαν, που γνώρισαν το έργο μας, την παρουσία μας. Κάποιοι, πολύ πιο σοφοί, εκφράζουν τις σκέψεις μας με πολύ κομψό τρόπο, όπως ο Γάλλος ακαδημαϊκός Jean d’Ormesson :

Υπάρχει κάτι πιο δυνατό από τον θάνατο, είναι η παρουσία των απόντων στη μνήμη των επιζώντων. 

 Il y a quelque chose de plus fort que la mort, c’est la présence des absents dans la mémoire des vivants.

Έτσι και για τη Μπίλη (Βέμη). Το πρόσωπό της θαμπώνει στη μνήμη μας, χάνεται σιγά-σιγά, η Λήθη είναι μια πολύ σοφή εφεύρεση κάποιων μακρυνών προγόνων μας. 

Μένει το έργο της.

 

Σήμερα, μερικοί φίλοι της δέχθηκαν την πρόσκλησή μας να διαβάσουν κάποια ποιήματά της, που τους άρεσαν. Τους ευχαριστούμε εκ βάθους καρδίας. Αλλά και την φιλτάτη Θεοδοσία, που μας βοήθησε στον συντονισμό).
Παναγιώτης και Παύλος, 11 Δεκ 2025

Αναγνώσεις

Αμαρτία (διαβάζει η Θεοδοσία Ράπτου)

Ανασκαφή (διαβάζει η Χριστίνα Λαδά) 

Δεν υπάρχουν λιοντάρια στην Ελλάδα (διαβάζει η Άσπα Αρώνη)

Επιφάνεια (διαβάζουν : η Μπίλη, από συνέντευξη στην ΕΤ3, και η Άσπα Αρώνη)

Η δίψα τους (διαβάζει η Μπίλη τον Σεπτέμβριο του 2012)

Η νύχτα της Αγιάσου (διαβάζει ο Στρατής Σκλεπάρης)
Η ψυχοσώστης (διαβάζει ο Στρατής Σκλεπάρης)
Καλάβρυτα (διαβάζει η Μάγδα Κουμπαρέλου)

Κόκκινα φύλλα φθινοπωρινά (διαβάζει ο Τάκης Παναγιώτου)
Μουσεία (διαβάζει η Μάγδα Κουμπαρέλου)

Νεαρόν ύδωρ (διαβάζει η Μπίλη τον Σεπτέμβριο του 2012)

Νέλτο (διαβάζει η Χριστίνα Λαδά)

Ο κόκκορας των θεμελίων (διαβάζει η Άσπα Αρώνη)
Ο μικρός Νέρωνας (διαβάζει ο - τότε, 1987, μικρός - Παναγιώτης Δεληνικόλας)

Ο Ποιητής (διαβάζουν: η Έφη Δεληνικόλα και η Μάγδα Κουμπαρέλου)
Οι τίτλοι κεφαλαίων γραμμάτων είναι σκαλοπάτια (ανέκδοτο, Νίκος Δεληνικόλας)

Παρίσι βράδυ (διαβάζει ο  Παναγιώτης Δεληνικόλας)
Περιγράφει τι νιώθει (ανέκδοτο, διαβάζει ο Νίκος Δεληνικόλας)
Ποια είσαι (διαβάζει η Τασούλα Φακίδου)

Πόλεμος (διαβάζει ο Δημήτρης Δεληνικόλας, το 1987)

Ραδιενεργά νερά (διαβάζουν: η Χαρά Κανάρη, και η Μπίλη, τον Σεπτέμβριο του 2012) 
Σε μικρό κορίτσι (διαβάζουν: η Έφη Δεληνικόλα και η Σοφία Τρούλη)

Στους φίλους (διαβάζει η Σοφία Τρούλη)

Τα χέρια (διαβάζει ο Στρατής Σκλεπάρης)

Το δέντρο που το φέραν στο μουσείο (διαβάζει η Χαρά Κανάρη)
Το καθαρτήριο (διαβάζει η Θεοδοσία Ράπτου)

Το σκυλί (διαβάζει η Μπίλη, τον Σεπτέμβριο του 2012)
Το σύνδρομο της Περσεφόνης (διαβάζει η Θεοδοσία Ράπτου)

Τοπίο που σε λένε ποίημα (διαβάζει η Χαρά Κανάρη)

Τους έζησα ολότελα πριν με σφάξουν (διαβάζει ο Τάκης Παναγιώτου)

Υπάρχει (διαβάζει η Μπίλη, από συνέντευξη στην ΕΤ3)

Χωρίς το κέλυφός του (διαβάζει η Άσπα Αρώνη)

Προσοχή στα λόγια μας (από μια διάλεξη του Benjamin Zander)

Άκουσα ένα βράδυ τον Benjamin Zander να μιλάει σχετικά με τα λόγια μας. Το παραθέτω σε μετάφραση και στο πρωτότυπο, γιατί το θεωρώ πολύ σημαντικό.

... Τα λόγια που βγαίνουν από το στόμα μας έχουν μεγάλη σημασία (*). Το έμαθα αυτό από μια κυρία, που επέζησε από το Auschwitz, μια από τις λίγες επιζώσες. 

     Πήγε στο Auschwitz όταν ήταν 15 χρονών, με τον αδελφό της που ήταν 8 ετών, κι οι γονείς τους είχαν χαθεί. Καθώς ήσαν στο τραίνο μέσα, είδα πως ο αδελφός μου ήταν ξυπόλητος. Και του έβαλα τις φωνές:

 

Γιατί είσαι τόσο χαζός? Δεν μπορείς να προσέχεις τα πράγματά σου, για όνομα του Θεού;

Του μίλησα έτσι όπως μιλάει μια μεγάλη αδελφή σ' έναν πιο μικρό αδελφό.

Δυστυχώς, αυτά ήσαν τα τελευταία λόγια, που του είπα, γιατί δεν τον ξαναείδα. Δεν επέζησε.

     Κι όταν βγήκε από το Auschwitz, ορκίστηκε. Μου είπε: Βγήκα από το Auschwitz ζωντανή κι ορκίστηκα: 

"Δεν θα ξαναπώ ποτέ [σε κάποιον] λόγια, που να μην μπορούν να είναι τα τελευταία μου λόγια".

Μπορούμε να το τηρήσουμε? Όχι? και να βλάψουμε τον εαυτόν μας και τους άλλους? 

(*) O Zander έρχεται μετά από πάνω από δυο χιλιάδες χρόνια να ξαναπεί όσα είπε ο Όμηρος: η Ευρύκλεια ψέγει την Πηνελόπη, λέγοντας την περίφημη φράση (Οδύσσεια ψ, 70): 

... ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων

... τι λόγος βγήκε από το φράγμα των δοντιών σου... 

. . .

[…] It really makes a difference what we say, the words that come out of our mouth. I learned this from a woman who survived Auschwitz, one of the rare survivors. She went to Auschwitz when she was 15 years old, and her brother was eight, and the parents were lost. And she told me this.

She said, we were in the train going to Auschwitz, and I looked down and I saw my brother's shoes were missing. And I said: “why are you so stupid? Can't you keep your things together, for goodness sake?” The way an elder sister might speak to a younger brother.
Unfortunately, it was the last thing she ever said to him because she never saw him again. He did not survive.
And so when she came out of Auschwitz, she made a vow. She told me this. She said “I walked out of Auschwitz into life and I made a vow. And the vow was, I will never say anything that couldn't stand as the last thing I ever say”.
Now, can we do that? No, and we'll make ourselves wrong and others wrong? ...

Benjamin Zander, TED Conference Feb. 2008
https://ed.ted.com/lessons/lessons-from-auschwitz-the-power-of-our-words-benjamin-zander

Η παύλα - The Dash, ένα ποίημα της Linda Ellis

Οι πρόσφατες αποδημίες φιλτάτων ανθρώπων / συνοδοιπόρων σ' αυτή τη ζωή συνέπεσαν με το άκουσμα ενός ποιήματος της Linda Ellis, The Dash. Το βρήκα τόσο επίκαιρο που το καταγράφω εδώ σε δική μου μετάφραση...

Διάβασα για κάποιον που σηκώθηκε να μιλήσει
στην κηδεία ενός φίλου του.
Αναφέρθηκε στις ημερομηνίες που ήσαν γραμμένες στην ταφόπλακα
από την αρχή … μέχρι το τέλος.

Ανέφερε πως πρώτα γραφόταν η ημερομηνία γέννησης
και μετά διάβασε με δάκρυα την επόμενη ημερομηνία
αλλά, είπε, την περισσότερη σημασία είχε 
η μικρή παύλα ανάμεσα σε αυτά τα δύο χρόνια.

Γιατί αυτή η μικρή παύλα αντιπροσωπεύει όλον τον χρόνο
που έζησαν στη Γη.
Και τώρα μόνον αυτοί που τους αγάπησαν
γνωρίζουν πόσο αξίζει αυτή η μικρή παύλα.

Γιατί δεν έχει καμμιά σημασία τι κατέχουμε,
τ´ αυτοκίνητα… το σπίτι… το χρήμα.
Αυτό που έχει σημασία είναι το πώς ζούμε κι αγαπάμε
και ξοδεύουμε αυτή την «παύλα».

Ας σκεφτούμε
Μήπως υπάρχουν πράγματα που θέλουμε ν´ αλλάξουμε

Γιατί δεν ξέρουμε πόσος χρόνος μας μένει

να τα τακτοποιήσουμε.

Αν μπορούσαμε ας κόψουμε ταχύτητα
να σκεφτούμε τι είναι αληθινό
και να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε
το πώς αισθάνονται οι άλλοι.

Κι ας μην βιαζόμαστε να θυμώνουμε

κι ας δείχνουμε την εκτίμησή μας πιο συχνά

κι ας αγαπάμε τους ανθρώπους που συμμετέχουν στη ζωή μας

κι ας είναι αυτή η αγάπη πρωτόφαντη.

Ας συμπεριφερόμαστε ο ένας στον άλλον με σεβασμό
κι ας χαμογελούμε πιο συχνά

Κι ας θυμόμαστε πως αυτή η μικρή “παύλα”

Μπορεί να διαρκέσει ακόμα λίγο.

Έτσι, όταν έρθει η ώρα να μιλήσουν για τη δική ΜΑΣ τη ζωή
αναφέροντας τις δικές ΜΑΣ πράξεις
θα είμαστε περήφανοι για τα πράγματα που θα πουν

για το πώς ζήσαμε τη δική ΜΑΣ μικρή “παύλα” ?

I read of a man who stood to speak
at the funeral of a friend.
He referred to the dates on the tombstone
from the beginning … to the end.

He noted that first came the date of birth

and spoke the following date with tears,
but he said what mattered most of all

was the dash between those years.

For that dash represents all the time
that they spent alive on earth.
And now only those who loved them
know what that little line is worth.

For it matters not, how much we own,
the cars… the house… the cash.
What matters is how we live and love
and how we spend our dash.

So, think about this long and hard.
Are there things you’d like to change?
For you never know how much time is left
that can still be rearranged.

If we could just slow down enough

to consider what’s true and real
and always try to understand
the way other people feel.

And be less quick to anger
and show appreciation more
and love the people in our lives

like we’ve never loved before.

If we treat each other with respect
and more often wear a smile,
remembering that this special dash
might only last a little while.

So, when your eulogy is being read,
with your life’s actions to rehash…
would you be proud of the things they say
about how you spent YOUR dash?

Εδώ η Havva Ramadan διαβάζει στ' αγγλικά το ποίημα.

Αρχαιότητες, μνημεία - έργα τέχνης, βανδαλισμοί, κλοπές : σκέψεις από μια έκθεση

Στο Μουσείο της Ακρόπολης, μέχρι τις 31 Οκτωβρίου 2021, είχε διοργανωθεί μια έκθεση αντικειμένων - αντιγράφων από τις αρχαιότητες του Ιράκ, που είτε υπέστησαν φθορές (μικρές ή μεγάλες), κατά τη διάρκεια των πρόσφατων πολέμων, είτε εκλάπησαν. Τα αντίγραφα ήσαν φτιαγμένα από συμπιεσμένο χαρτί από τον Michael Rakowitz.

        Τα εκθέματα δείχνουν αφενός τη λαμπρότητα της σύνθεσής τους, αφετέρου τις μερικές ή πιο σοβαρές καταστροφές, που έχουν υποστεί. 

 

 

 

Αυτό, που μένει από αυτή την επίσκεψη, είναι μια πικρή γεύση για το πόση καταστροφή προκαλεί η άγνοια αλλά και η απληστία...  

Τάκης Μαύρος : 28 Οκτωβρίου - 2. Οι καταδότες...

Σε μια από τις διηγήσεις του για την περίοδο του 2ου ΠΠ, της γερμανικής Κατοχής, και αργότερα του Εμφυλίου, ο πατέρας μου είχε αναφερθεί και στο θέμα των καταδοτών. Και μια φορά μου είπε: 

"Εδώ, στο χωριό (Πυργέλα Αργολίδας), υπήρχε κάποιος, που πήγε στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ και με κατέδωσε ως συνεργάτη των Γερμανών. Ο ίδιος άνθρωπος πήγε και στη Γερμανική διοίκηση, που είχε εγκατασταθεί στο Άργος, και με κατέδωσε ως συνεργάτη του ΕΛΑΣ"...

Τον ρώτησα ποιος ήταν, αλλά αρνήθηκε να μου απαντήσει. 

        Τους τελευταίους μήνες της ζωής του, την άνοιξη του 2001, είχε αδυνατήσει πολύ. "Κατέβαινα" από τη Θεσσαλονίκη να τον δω, αρκετά τακτικά, αλλά δεν μπορούσαμε πια να βγούμε να κάνουμε τη συνηθισμένη βόλτα μας, κι έτσι καθόμασταν στο μπαλκόνι, για όση ώρα άντεχε να μείνει καθιστός... 

        Σε μια κουβέντα, επανήλθε το θέμα των καταδοτών. Κι όταν τον ξαναρώτησα για τη δική του "περιπέτεια", μου είπε ποιος ήταν ο "διπλός" καταδότης. Αλλά είχε πια πεθάνει, και το συμβάν είχε γίνει πλέον μέρος της οικογενειακής μας ιστορίας...

Τάκης Μαύρος : 28 Οκτωβρίου - 1. Με "καθαρά χέρια" και μέτωπο...

Σ' ένα σύνομο απόσπασμα από τη βιογραφία του, γραμμένη από τον Πέτρο Γεωργιόπουλο, που αναρτήθηκε στο facebook, ο Κώστας Χατζηχρήστος διηγείται πώς αρνήθηκε να σκοτώσει 2 νεαρούς Ιταλούς φαντάρους αιχμαλώτους, και προτίμησε να τους παραδώσει ζωντανούς στη διοίκηση.

        Και θυμήθηκα μια σύντομη διήγηση του πατέρα μου, του Τάκη Μαύρου. Στην Πυργέλα, κοντά στο τζάκι? Σε κάποια βόλτα, με το Σιτροενάκι? Δεν θυμάμαι. Μου διηγιόταν συχνά στιγμές από το Αλβανικό μέτωπο, την πορεία του Ελληνικού στρατού μέσα στην Αλβανία, την υποχώρηση μετά τη συνθηκολόγηση, και την επιστροφή στο πατρικό του σπίτι στον Πειραιά, αλλά κι αργότερα, από τον Εμφύλιο. 

        Όταν ξέσπασε ο Εμφύλιος, τον επιστράτευσαν πάλι. Πολλούς από τους εφέδρους αξιωματικούς τους προόριζαν για τα στρατοδικεία. Αλλά τον Τάκη Μαύρο δεν τον εμπιστεύονταν για στρατοδίκη τα "υψηλά κλιμάκια", γιατί ήταν γνωστός για τις ήπιες αλλά δημοκρατικές πεποιθήσεις του, και δεν ήσαν σίγουροι ότι θα καταδίκαζε τους κατηγορούμενους. Κι έτσι, αφενός όταν είχαν να συζητήσουν "σοβαρά" θέματα σχετικά με τις μάχες του Εμφυλίου, τον έβγαζαν από την αίθουσα, αφετέρου αντί να τον στείλουν στα βουνά να κυνηγάει αντάρτες, τον έστειλαν κι υπηρέτησε άλλα 2 χρόνια στο λιμάνι του Πειραιά, να εποπτεύει το ξεφόρτωμα των καραβιών, που έφερναν προμήθειες στην Ελλάδα. Και η φράση του, που θυμάμαι: "Με πείραζε που με έβγαζαν έξω από τις συζητήσεις και λήψεις αποφάσεων, αλλά" - και το τέλος της φράσης έμεινε στη μνήμη μου σαν γραμμένη με καυτό σίδερο - "αλλά 'βγήκα' από τον Εμφύλιο με καθαρά χέρια και καθαρό μέτωπο, χωρίς να έχω σκοτώσει κανέναν". 

        Και συνέχισε με χαμηλή φωνή, στενοχωρημένος: "Δυστυχώς, και φίλοι μου αλλά και συγγενείς μου βγήκαν από τον ΕΜφύλιο με ματωμένα τα χέρια και τις συνειδήσεις τους. Κι όταν ρώτησα έναν από αυτούς, που είχε εποπτεύσει την εκτέλεση μιας νεαρής αντάρτισσας, 'γιατί το έκανες;', ντράπηκε, κατέβασε το κεφάλι, και δεν είπε τίποτα"...

        Αυτός ήταν ο Τάκης Μαύρος, ο πατέρας μου...

Περί καπνίσματος 2 [Άργος, Χαρίλαος Λιάκος]

Και μια και πιάσαμε το κάπνισμα...
        Ο Τάκης Μαύρος, ο πατέρας μου, κουβάλαγε από την εποχή του 2ου ΠΠ, μια υποβόσκουσα φυματίωση, που τον ταλαιπωρούσε αραιά και πού. Αλλά η αγροτική ζωή, στην Πυργέλα (Αργολίδας) και η σκληραγωγία, την οποίαν ασκούσε στον εαυτόν του, τον κράταγε σε καλή κατάσταση.
        Αλλά κάπνιζε. Άνετα 2 πακέτα την ημέρα. Εμένα με "συνέφερε": τότε, ήμουν μικρό παιδί, όταν πηγαίναμε στο Άργος, ο πατέρας μου πήγαινε στα γραφεία του Στέλιου Ρόκιζα, του Ορέστη Μπούκουρα, των αδελφών Μαντά, και παραδίπλα στο καφενείο του Νίκου Μαυροειδή, να πιεί τον καφέ του, ν' ανταλλάξουν απόψεις και πληροφορίες και τα διάφορα θέματα, αγροτικά αλλά και πολιτικά, αλλά κυρίως να "πάρει γραμμή", όπως έλεγε! Και μ' έστελνε στο περίπτερο να του φέρω τσιγάρα, και δεν ζητούσε ποτέ τα ρέστα!
        Ήρθε μια στιγμή, που η υγεία του κλονίστηκε από το πολύ κάπνισμα. Πήγε στον γιατρό του, τον αείμνηστο Χαρίλαο Λιάκο, που ήταν ξάδελφός του, και θείος μου. Ένας ήπιος, χαμογελαστός άνθρωπος, θα έλεγα μετά από τόσα χρόνια και άγιος και σοφός.

   

Ο Χαρίλαος Λιάκος (αριστερά) κι ο Τάκης Μαύρος (άκαπνος πλέον) ανεβαίνει προς το Μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων, στην Αρτσίστα (σήμερα Αρίστη) το 1981.

        Τον εξέτασε, και του λέει: "ή κόβεις το τσιγάρο ή έχεις μια βδομάδα ζωή". Κοιτάχτηκαν σιωπηλά, μετά ο πατέρας μου κοίταξε τα τσιγάρα με τον αναπτήρα, που είχε ακουμπήσει στο τραπέζι, τα πήρε, τα ξανακοίταξε, και τα πέταξε στο καλάθι των αχρήστων. Κι από τότε δεν ξανακάπνισε...
        Χωρίς τσιγάρο, όμως, η ζωή ήταν ανυπόφορη κι ο εκνευρισμός προς όλους και προς τα πάντα αφόρητος. Οπότε, μια μέρα, δεν άντεξε άλλο, και ξαναπήγε στον Χαρίλαο.
- Δώσε μου κάτι, κάποιο φάρμακο, δεν αντέχεται αυτή η στέρηση.
Κι ο θείος και ξάδελφος Χαρίλαος του απάντησε:
- Πήγαινε σπίτι σου, συνέχισε να δουλεύεις, πάρε λίγο πασατέμπο, ή ένα κομπολόι, και κάνε υπομονή, ο οργανισμός σου θα ξεσυνηθίσει τη νικοτίνη.
        Βγαίνοντας, ο πατέρας μου δεν είχε μείνει ικανοποιημένος, και πήγε στο κοντινό ιατρείο του άλλου γνωστού Αργείου γιατρού, κι αυτός φίλος του, του αειμνήστου Ίναχου Κατσαρού. Ο γιατρός τον εξέτασε, και του έδωσε μια συνταγή με μια δεκαριά γραμμές- φάρμακα.
        Φεύγοντας από το ιατρείο του Κατσαρού, κοίταξε τη λίστα με δυσπιστία, και ξαναπήγε στο ιατρείο του Χαρίλαου. Το-και-το, διηγήθηκε στον Χαρίλαο την επίσκεψη στον Κατσαρό. Κι ο Χαρίλαος, όπως πάντα με ολύμπια ηρεμία, πήρε ένα μολύβι, και τη λίστα κι άρχισε να διαβάζει:
- το πρώτο δεν μπορείς να το πάρεις, γιατί έχεις αυτό - και διαγραφή της γραμμής
- το δεύτερο δεν μπορείς να το πάρεις, γιατί έχεις εκείνο - και διαγραφή κι αυτής της γραμμής
κι αυτό μέχρι την τελευταία γραμμή:
- αυτό (κάποιες ενέσεις), όντως είναι δραστικό, θα σε βοηθήσει, αλλά έχει μια σοβαρή παρενέργεια. Θα κάνεις κοιλιά, παχαίνει! 
Ο πατέρας μου συγκράτησε μόνο το πρώτο μέρος της φράσης, ενθουσιασμένος, πήγε κι έκανε τις ενέσεις, όντως του πέρασε ο εκνευρισμός, αλλά του έμεινε η κοιλιά, για κάποια χρόνια! 

Το κόψιμο του καπνίσματος έδωσε στον πατέρα μου άλλα 20 χρόνια ζωής, και η φωτογραφία παραπάνω τον δείχνει ν' ανεβαίνει αργά και σταθερά στο μονοπάτι, που οδηγούσε από την Αρτσίστα στο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων. 

Περί καπνίσματος 1

Με ρωτάνε συχνά, αν έχω καπνίσει. Κι απαντώ: "μια μόνο φορά, και μια μόνο ρουφηξιά". Η απορία στα μάτια της/του συνομιλητή οδηγεί σε εξήγηση!

        Το 1984, καλοκαίρι, βρέθηκα στην Κωνσταντινούπολη, επισκέφθηκα την Αγία Σοφία, τη Δεξαμενή (ή Βασιλική Κινστέρνα), το Αρχαιολογικό Μουσείο, την Αγία Ειρήνη, το Μπλε Τζαμί (ή Τζαμί του Σουλτάν Αχμέτ), το τζαμί του Bayezid II, την πλατεία και τη λεωφόρο του Πέραν, και με το καραβάκι έφτασα μέχρι την Πρίγκιπο.

        Κάποια στιγμή, βρέθηκα και στο Τοπ Καπί, και για ξεκούραση κάθισα στην τσαγερία, που βρισκόταν μπροστά από το παλάτι. Κι ήπια ένα τσάι ατενίζοντας τον Βόσπορο, θέα μοναδική, στιγμή ζωής...

Ο Βόσπορος, από το Τοπ Καπί (πηγή).

    

    Δίπλα μας, λίγο πιο πέρα, καθόταν μια παρέα ντόπιων, κι ένας από αυτούς κάπνιζε ναργιλέ. Πρώτη φορά έβλεπα ναργιλέ εν χρήσει, και φαίνεται πως χάζευα παραπάνω απ' όσο έπρεπε... Κι ο καπνίζων, μ' ένα ευγενικό χαμόγελο, μου πρότεινε το τσιμπούκι. Ντράπηκα να του πω πως δεν καπνίζω, πήρα το τσιμπούκι, και ρούφηξα μια ρουφηξιά καπνό. Πνίγηκα, άρχισα να βήχω, γέλασαν όλοι τους αλλά με καλωσύνη, ανταλλάξαμε τα teşekkür ederim μας, κι επέστρεψα στην καρέκλα μου.

        Αυτή ήταν η μοναδική φορά, που κάπνισα - σε μια οικογένεια, όπου ο πατέρας μου κάπνιζε κοντά 2 πακέτα τσιγάρα κάθε μέρα (βλ. επόμενη ανάρτηση) και η θειά μου η Δέσποινα τουλάχιστον ένα, μέχρι την αποδημία της, στα 89 της... (αν είχε καλή παρέα για κουβέντα, άνοιγε και δεύτερο πακέτο!)

Φέρμορ, Κρήτη, Λατινικά και Οράτιος

Δυο ιστορίες που ενώνονται.
1. Στο κάποτε ενιαίο Γυμνάσιο, στο Παλαιό Φάληρο, προς τις τελευταίες τάξεις, ο φιλόλογος που μας έκανε Αρχαία (όχι ο γυμνασιάρχης μας, ο Β. Τόγιας) μας έβαλε να μάθουμε όσους στίχους μπορούσαμε από την α’ της Οδύσσειας. Κατάφερα να μάθω μέχρι το 

        ...οίκει έσαν, πόλεμόν τε πεφευγότες ηδέ θάλασσαν…

Αργότερα, έμαθα πως η «αποστήθιση» είναι μια εξαιρετική άσκηση για το μυαλό. Κι ο καθηγητής μας στο ΕΜΠ, ο αείμνηστος Ι. Μαραγκόζης, μας έδειξε αργότερα εμπράκτως σε τι χρησιμεύει να θυμάσαι μερικά βασικά πράγματα απ’ έξω…

2. Κάποια άλλη στιγμή, διάβασα πως η εκμάθηση των λατινικών, στα (υποθέτω καλά) αγγλικά σχολεία, γινόταν / γίνεται (?) σε επίπεδο που να μπορούν οι μαθητές να συνομιλούν στα λατινικά. Αργότερα, σε μια παρέα, μου είπαν πως σε κάποια πανεπιστήμια της Ευρώπης – τώρα είδα πως ισχύει και για μερικά άλλα, και στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες – η συγγραφή και η δημόσια εξέταση της διδακτορικής διατριβής γινόταν ή μπορεί ακόμα να γίνει στα λατινικά (ίσως θυμάται περισσότερα από εκείνη τη βραδυά η Λιλίκα).

3. Και τώρα η σύνθεση. Όταν ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, μαζί με άλλους Έλληνες αντιστασιακούς, απήγαγε τον στρατηγό Kreipe, στην Κρήτη, τον μετέφεραν από δύσβατους δρόμους προς τα νότια παράλια της Κρήτης, για να τον πάνε στην Αίγυπτο. Ξενύχτισαν στο βουνό. Κι έτσι όπως ατένιζε το Λιβυκό πέλαγος, ο Kreipe άρχισε ν’ απαγγέλει ένα ποίημα στα λατινικά:

Vides ut alta stet nive candidum,
Soracte nec iam sustineant onus ...

Κι ο Φέρμορ, που τον άκουγε, συνέχισε την απαγγελία, κι αυτός στα Λατινικά:

Silvae laborantes geluque
Flumina constiterint acuto [1]

Και συνέχισε μέχρι το τέλος (από την ωδή ΙΧ.1 του Ορατίου). Ο Kreipe γύρισε, τον κοίταξε σιωπηλά, κι όπως ο Φέρμορ λέει στ’ απομνημονεύματά του, για 5 λεπτά ο πόλεμος είχε εξαφανιστεί κι ήσαν απέναντι ο ένας στον άλλον δυο Ευρωπαίοι, ισότιμα και εις βάθος καλλιεργημένοι.

[1]
Βλέπεις πώς στέκεται το Σώρακτο λευκό από το παχύ χιόνι
και τα ταλαιπωρημένα δάση δεν αντέχουν πια το βάρος
και τα ποτάμια έχουν σταματήσει
από τον δριμύ πάγο;

Πηγή: Μιχαλόπουλος Α.Ν. και Μιχαλόπουλος Χ.Ν., Ρωμαϊκή Λυρική Ποίηση, Οράτιος Carmina. Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγράματα και Βοηθήματα, Αθήνα 2015.

Πρόσωπα χωρίς μάτια: πίνακες ζωγραφικής αλλά και φωτογραφίες από το μακρυνό παρελθόν

Μια πρόφατη ανάρτηση του Μίλτου Παντελιά (*) μου θύμισε μια κάπως λυπηρή οικογενειακή ιστορία.

Τίτλος (του Μίλτου): Η άρνηση της ύπαρξης του προσώπου, η επιθυμία να "σβηστεί" από τη μνήμη αλλά και η αποτροπή της εικόνας να "βλέπει" τους ζωντανούς, Τα μάτια είναι τα "παράθυρα της ψυχής"

Στις αρχές του 20υ αι., ο Χαράλαμπος Μαύρος (και όχι ΜαύρΑς, όπως ήταν το αρχικό επώνυμο της οικογένειας), καταγόμενος από το Κουτσοπόδι Αργολίδας και εγκατεστημένος από τη δεκαετία του 1880 στον Πειραιά, προσεγγίστηκε από την οικογένεια Μακρυπουκαμίσου, από την Πυργέ(λ)λα Άργους, και του πρότειναν - όπως συνηθιζόταν τότε - να παντρευτεί την Ελένη, κόρη του Γεωργίου Μακρυπουκαμίσου και της Δήμητρας (το γένος Κολλιγλιάτη). Η πρόταση έγιν ε δεκτή, έγινε η γνωριμία και οι σχετικές επισκέψεις, και προγραμματίστηκε ο γάμος.
        Τότε, συνέβη κάτι άγνωστο (ούτε ο πατέρας μου Τάκης Μαύρος ούτε κι εγώ καταφέραμε να μάθουμε τι) και η Ελένη έχασε το ένα της μάτι. Από συστολή, η Ελένη έστειλε στον Χαράλαμπο μιαν επιστολή, όπου τον απάλλασε από τη δέσμευσή του στον μελλοντικό γάμο, λόγω αυτής της "αναπηρίας" της. Ο Χαράλαμπος αρνήθηκε την επιστολή, ο γάμος έγινε κανονικά, το ζέυγος απέκτησε 3 παιδιά (τον Τάκη, τον Γιώργο και τη Δέσποινα), κι έζησαν ευτυχισμένοι μέχρι τον πρόωρο θάνατο της Ελένης, από τυφοειδή πυρετό, τον Σεπτέμβριο του 1931.
        Στη δεκαετία του 1920, ο Νίκος Μαύρος, ένας από τους αδελφούς του Χαράλαμπου, μετέβη κι εγκαταστάθηκε στο Αμβούργο της Γερμανίας, απ' όπου έστειλε διάφορα δώρα στην οικογένειά του Χαράλαμπου και του άλλου αδελφού τους, του Σωτήρη Μαύρα-Μαύρου, μεταξύ των οποίων και μια φωτογραφική μηχανή. Ο Τάκης Μαύρος, αρκετά μεγάλος πια, πήρε την φωτογραφική μηχανή κι άρχισε να αποτυπώνει εικόνες του Πειραιά, από τις βόλτες της οικογένεις στην εξοχή (το Παλαιό Φάληρο τότε ήταν η εξοχή για τους κατοίκους του Πειραιά), τα παραλιακά ταβερνάκια κ.ά. (αργότερα, θα πάρει την φωτογραφική μηχανή μαζί του στο Αλβανικό μέτωπο, τον Οκτώβριο του 1940, και στο αρχείο μας υπάρχουν κάποιες σχετικές φωτογραφίες). Από τα αρνητικά, τυπώνονταν μαυρόασπρες φωτογραφίες, που έχουν κιτρινίσει ελαφρά με το πέρασμα του χρόνου...
        Και τώρα η σχέση των παραπάνω με τους πίνακες του Μίλτου. Σε όσες φωτογραφίες εμφανίζεται η Ελένη Μακρυπουκαμίσου, λείπει το ένα μάτι της: όπως μου εξήγησε η μακαρίτισσα η θειά μου, η Δέσποινα, η μητέρα της έξυνε τη χάρτινη φωτογραφία με ένα μαχαιράκι κι εξαφάνιζε το ένα μάτι...

(*) Πηγή: https://www.facebook.com/miltos.pantelias/posts/pfbid0232TVVjpWFH5Pry1xSbZy8zbq6Zo4AUfyU4qQjoeWzUYht2cDFNUAsrbngCGSFKNvl

Ας είμαστε συγκεντρωμένοι...

Η εικόνα είναι εύγλωττη, και η λεζάντα της ίσως περιττή: Το τηλέφωνό μας έχει ήδη αντικαταστήσει το ρολόι, την φωτογραφική μηχανή, το ημερολόγιο και το ξυπνητήρι μας. Ας μην το αφήσουμε ν’ αντικαταστήσει και την οικογένειά μας [*].

Και θυμήθηκα έναν παλιό φίλο (Ευ.Λ.), που πριν από κοντά 40 χρόνια, όταν ήταν και ο Παναγιώτης αλλά και η κόρη του νεογέννητα, μου είπε μια ενδιαφέρουσα φράση: «όταν κάνεις κάτι με το μωρό, αφιέρωσε όλη σου την προσοχή σ’ αυτό και σε ό,τι κάνεις, μην χαζεύεις ή μην σκέφτεσαι άλλα πράγματα». Κι η Μπίλη, η μητέρα του Παναγιώτη, την ίδια εποχή, μου μετέφερε σχεδόν την ίδια φράση, από τα γραπτά κα τη διδασκαλία του Γκουρτζίεφ: «Όταν κάνεις κάτι, κράτα την προσοχή σου συγκεντρωμένη σ’ αυτό που κάνεις, μην αφήνεις το μυαλό σου να ταξιδεύει αλλού». 

[*] "Your cell phone has already replaced your watch, camera, calendar and alarm clock. Don’t let it replace your family": https://www.facebook.com/TruthTheory/photos. 

So long as men can breathe or eyes can see...

Shakespeare: Sonnet 18: Shall I compare thee to a summer’s day?

.

Shall I compare thee to a summer’s day?
Thou art more lovely and more temperate:
Rough winds do shake the darling buds of May,
And summer’s lease hath all too short a date;
Sometime too hot the eye of heaven shines,
And often is his gold complexion dimm'd;
And every fair from fair sometime declines,
By chance or nature’s changing course untrimm'd;
But thy eternal summer shall not fade,
Nor lose possession of that fair thou ow’st;
Nor shall death brag thou wander’st in his shade,
When in eternal lines to time thou grow’st:
So long as men can breathe or eyes can see,
So long lives this, and this gives life to thee.

(a short but most significant part read by Donald Sutherland)

Μνημαγωγά - fuel starvation στο Επταχώρι

Γράφει ο Στρατής, ένας καλός μας φίλος: "Σήμερα προσγειώθηκα με σβηστή μηχανή. Dead stick landing. ... Fuel starvation..."

και η μνήμη ξέθαψε μια μικρή περιπέτεια, πολλά χρόνια πίσω.

Ήταν μικρός ο Παναγιώτης, ίσως 3? 4? Ο πατέρας μου είχε ανεβεί στο Τσεπέλοβο με την Έμιλυ, και μας λέει "δεν έρχεστε κι εσείς"? Λέμε: πάμε!

Ξεκινάμε, γνωστό αλλά μακρύ το δρομολόγιο, Βέρ(ρ)οια, μετά στροφή προς τα βορειοδυτικά, Κοζάνη, Σιάτιστα, Νεάπολη, Πεντάλοφος, θα προσεγγίζαμε το Τσεπέλοβο από τα βόρεια. Καθώς περνάμε έξω από το Επταχώρι, κάνει ένα τρέμουλο η μηχανή και σβύνει! Ήξερα ότι είχα βενζίνη, αλλά γιατί έσβυσε??? Προσπάθησα, ξανά και ξανά, σταμάτησα μην μείνω κι από μπαταρία. Απόγευμα προς βράδυ, έξω από το χωριό (παράκαμψη, ευτυχώς πολύ κοντά στο χωριό), μ' ένα μικρό παιδί...

Πάμε στο χωριό, στην πλατεία, σκοτείνιαζε, λέμε "θα μείνουμε εδώ το βράδυ και βλέπουμε αύριο". Ο καφετζής μας βρήκε ένα δωμάτιο, μια κυρία ευγενική, μικρό δωμάτιο, διπλό κρεβάτι, τεράστιο πάπλωμα, ο μικρός κοιμήθηκε ανάμεσά μας - η καλύτερή του!

Την άλλη μέρα το πρωί, κατεβαίνω στο αυτοκίνητο, γυρίζω το κλειδί και παίρνει αμέσως μπρος!

Προσπαθήσαμε να πείσουμε τον Παναγιώτη να πιεί το ποτήριο γάλα - φρέσκο, κατσικίσιο, αχνιστό - αλλά αυτός ανένδοτος! "Όχι, μυρίζει"! Φύγαμε, φτάσαμε στο Τσεπέλοβο, βρήκαμε τον παππού μας, την επιστροφή δεν την θυμάμαι.

Αλλά! Μια μέρα (τότε), πήρα ένα ταξί για το σπίτι, πιάσαμε κουβέντα με τον οδηγό, του είπα την περιπέτεια, γυρίζει με κοιτάζει και μου λέει: "άνοιξες την τάπα της βενζίνης"? Τον κοιτάζω, το μυαλό σβούρα να προσπαθεί να καταλάβει τι μου λέει. Και κατάλαβα... Από τα χρόνια, από τα διάφορα χώματα όπου περιφερόταν το Τογιοτάκι, είχαν βουλώσει τα σωληνάκια εξαερισμού στο ντεπόζιτο της βενζίνης, και καθώς τράβαγε βενζίνη η αντλία, γινόταν σιγά-σιγά κενό. Η αντλία δεν άντεχε πολύ, κάποια στιγμή σταμάταγε!

Το έμαθα το μάθημά μου, από τότε όταν κάναμε κάποια στάση, άνοιγα την τάπα της βενζίνης - άκουγα το φσσσσσ που ρούφαγε αέρα - και την ξανάκλεινα - το κάνω ακόμα και σήμερα, όταν βρεθώ με μεγάλες ζέστες στον δρόμο για πολλές ώρες - δεν συμβαίνει συχνά, πια, δεν αντέχω την πολλή ζέστη...

Michel Serres : culture / παιδεία

Αν έχετε ένα καρβέλι ψωμί κι εγώ έχω ένα ευρώ, κι αν αγοράσω το ψωμί σας, θα έχετε σεις το ευρώ κι εγώ το ψωμί, και θα υπάρχει μια ισορροπία σ’ αυτή την ανταλλαγή: αρχικά, ο Α έχει ένα ευρώ κι ο Β ένα καρβέλι ψωμί, μετά ο Α έχει ένα καρβέλι ψωμί κι ο Β έχει το ευρώ. Μια τέλεια ισορροπία. Αν όμως έχετε [/ γνωρίζετε] ένα σονέτο του Verlaine ή το θεώρημα του Πυθαγόρα, κι εγώ δεν έχω τίποτα, και αν μου μάθετε αυτό που έχετε, στο τέλος αυτής της ανταλλαγής θα έχω το σονέτο ή το θεώρημα, αλλά θα τα έχετε κρατήσει κι εσείς. Στην πρώτη ανταλλαγή υπάρχει μια εμπορική ισορροπία. Στη δεύτερη περίπτωση υπάρχει μια αύξηση, κι αυτό είναι [η] παιδεία.

Si vous avez du pain, et si moi j’ai un euro, si je vous achète le pain, j’aurai le pain et vous aurez l’euro et vous voyez dans cet échange un équilibre, c’est-à-dire : A a un euro, B a un pain. Et dans l’autre cas B a le pain et A a l’euro. Donc, c’est un équilibre parfait. Mais, si vous avez un sonnet de Verlaine, ou le théorème de Pythagore, et que moi je n’ai rien, et si vous me les enseignez, à la fin de cet échange-là, j’aurai le sonnet et le théorème, mais vous les aurez gardés. Dans le premier cas, il y a un équilibre, c’est la marchandise, dans le second il y a un accroissement, c’est la culture.

Michel Serres (Γάλλος φιλόσοφος): https://www.babelio.com/auteur/Michel-Serres/3171/citations [13Ιαν2025]

Κι άλλο ένα μνημαγωγό

Είδα μια φωτογραφία, της Virginia T. Norwood (*), που σχεδίασε το σκάννερ για τον δορυφόρο της NASA Landsat στο τέλος της δεκαετίας του 1960.  

Κι ο λογαριθμικός κανόνας, που κρατά στα χέρια της, μου θύμησε το πάλαι ποτέ 1972, όταν στο ΕΜΠ, στο 1ο έτος, ήταν το μόνο επιτρεπόμενο - αλλά και υπαρκτό - μέσο υποβοήθησης για τους υπολογισμούς μας! Ήδη, το 1973, είχαν εμφανιστεί οι πρώτοι υπολογιστές τσέπης, από το 1974 και μετά εκτοπίστηκαν εντελώς οι λογαριθμικοί κανόνες. Κι εγώ κράτησα έναν για ανάμνηση! 

Το 1976-77, όμως, τελειώνοντας τη διπλωματική μας εργασία, βρεθήκαμε στο γραφείο του καθηγητή μας, του αείμνηστου Μαραγκόζη, στο υπόγειο του κτηρίου, 4-5 φοιτητές, είχαμε κάποια ερώτηση σχετικά με κάποιον υπολογισμό, μας λέει "υπολογίστε το τώρα", εμείς βγάλαμε από τις τσάντες τα υπολογιστάκια "τσέπης" κι ο Μαραγκόζης άνοιξε το συρτάρι στο γραφείο του κι έβγαλε τον λογαριθμικό κανόνα του. Η πρόκληση ήταν σημαντική! Αρχίσαμε να πληκτρολογούμε μανιωδώς, κι όταν σε λιγότερο από ~1 λεπτό τελειώσαμε τον κοιτάξαμε, μας κοίταξε, μας είπε το αποτέλεσμα, κι ελέγξαμε στο υπολογιστάκι ότι το δικό μας αποτέλεσμα διέφερε μόνο στο 2ο δεκαδικό ψηφίο (ασήμαντη διαφορά)... Τον κοιτάξαμε άφωνοι, μας χαμογέλασε με το γνωστό του φιλικό / πατρικό υπομειδίωμά του και πορευτήκαμε σιωπηλοί... 

(*) https://landsat.gsfc.nasa.gov/article/virginia-t-norwood-the-mother-of-landsat/https://landsat.gsfc.nasa.gov/article/virginia-t-norwood-the-mother-of-landsat/ 

Μνημαγωγά...

Καθώς μια φίλη μας έστειλε (σε μια παρέα φίλων) μια χαριτωμένη φράση, αρκετά επίκαιρη:

"... σας συμβουλεύω να προσέχετε πολύ τον εαυτό σας γιατί ανταλλακτικά για παλιά μοντέλα στην αγορά όπως εμείς δεν υπάρχουν",

βρέθηκα πολλά χρόνια πίσω, στα παιδικά μου χρόνια! Ο πατέρας μου (Τάκης Μαύρος) ζούσε σ´ ένα κτήμα, στην Πυργέλα Αργολίδας, σ´ ένα απλό αλλά βολικό και πολύ φιλόξενο σπίτι, περιτριγυρισμένο από πολλές πορτοκαλιές. Συχνά, τα σαββατοκύριακα, κατέφθαναν οι Αθηναίοι φίλοι του, που έβλεπαν αυτό το σπίτι σαν έναν μικρό επίγειο παράδεισο! Και οι ώρες μέχρι την αναχώρησή τους, την Κυριακή όσο πιο αργά μπορούσαν, πέρναγαν με συζητήσεις για την ιστορία, τις τέχνες, την πολιτική!

Μια τέτοια Παρασκευή είδα να καταφθάνει μια μαύρη κούρσα, τετράπορτη, με τα γνώριμα chevrons της Σιτροέν μπροστά! Βγήκε από μέσα μια οδηγός, με περισσή άνεση και θάρρος, χαιρέτησε και χαιρετίστηκε κι εντάχθηκε στην ήδη μαζεμένη παρέα. Κι εγώ, κάποια στιγμή, που οι άλλοι ήσαν απασχολημένοι, διακριτικά πλησίασα το αυτοκίνητο, άνοιξα την πόρτα του οδηγού όσο πιο αθόρυβα μπορούσα, και κάθισα στη θέση του οδηγού. Κούνησα δεξιά-αριστερά το βαρύ τιμόνι, δοκίμασα και τον λεβιέ ταχυτήτων, που διέφερε λίγο από τον λεβιέ που είχε το δικό μας Σιτροενάκι. Με πολλή ανικανοποίητη περιέργεια βγήκα, έκλεισα εξίσου αθόρυβα την πόρτα και πήγα να κάτσω στην άκρη αυτής της πολύβουης παρέας. Και κάποια στιγμή άκουσα αυτή την κυρία, που οι υπόλοιποι την προσφωνούσαν Ναταλία - αργότερα μου διευκρίνισε ο πατέρας μου πως ήταν η Ναταλία Μελά - να διηγείται πώς ταλαιπωριόταν, καθώς έψαχνε από γκαράζ σε γκαράζ της Γαλλίας να βρει εξαρτήματα για την παλιά Traction Avant της, το θρυλικό Σιτροέν των μακί στην κατοχική Γαλλία!

Καλή χρονιά να έχουμε, και το μυαλό μας, να μας φέρνει ωραίες αναμνήσεις από μια παραδεισένια ζωή, που φευ έφυγε και δεν θα ξαν´αρθει...

ΥΓ. Και πρόσθεσε η φιλτάτη Μαριέλλα :

Είμαι μάρτυρας αψευδής του Παραδείσου εκείνου.

Με τις μυρωδιές από τις πορτοκαλιές και τα μαγειρέματα στη μικρή κουζινούλα. Έμπαιναν οι κυρίες και μαγείρευαν ό, τι υπήρχε γιατί κανείς δεν ήθελε να φύγει και να πάει σε μια ταβέρνα. "πού να πάμε;" έλεγε ο μπαμπάς σου, "ας κάτσουμε εδώ και θα σας έχουμε βασίλισσες ". Και οι "βασίλισσες" περνούσαν ώρες στην κουζίνα και στο πλύσιμο των πιάτων ; Ποιος θα έχανε τέτοια ατμόσφαιρα με τις καταπληκτικές συζητήσεις μπροστά στο τζάκι;

Κάποτε διαφημίστηκε στην παρέα ότι θα φάμε σκαντζόχοιρο (κάποιος είχε τάξει στον μπαμπά σου τέτοιο πεσκέσι.) Ο σκαντζόχοιρος δεν ήρθε και ο μπαμπάς σου χλωροφόρμισε μια κότα (για να μπορέσει να τη σφάξει!!!), μάζεψε και χόρτα και η μαμά μου την έφτιαξε με τη συνταγή που της έδωσε κοκκινιστή με τα χόρτα στην κατσαρόλα, όπως την έκανε η γιαγιά σου. Έγινε μεγάλο γλέντι με χορό και πολύ τραγούδι. Έπεσε και πολύ γέλιο καθώς η παρέα εξακολουθούσε να νομίζει ότι τρώει σκαντζόχοιρο και βέβαια τότε ούτε υπόνοια ότι κάποτε θα χρειαζόμαστε ανταλλακτικά.

Αλλά , ... έτσι ή αλλιώς είμαστε πλούσιοι από εξαιρετικές αναμνήσεις, τόσο αγαπητικές. Καλή χρονιά !!!

Λεωνίδας Στεργίου : αποχαιρετισμός...

Με τον Λεωνίδα συναντηθήκαμε το φθινόπωρο του 1972, νεοεισαχθέντες στη Σχολή Χημικών Μηχανικών του ΕΜΠ. Ταιριάξαμε γρήγορα, ήταν κι αυτός γαλλόφωνος (καθότι απόφοιτος του Λεοντείου Λυκείου Πατησίων, του άρεσαν οι τέχνες περίπου όπως κι εμένα. Περάσαμε πολλές ώρες στο "καταφύγιό" του, στο βάθος της αυλής στο πατρικό του σπίτι, στα Ιλίσια. Κι ο φιλικός δεσμός μας κράτησε 52 χρόνια.

Μετά την αποφοίτησή μας, το καλοκαίρι του 1977, βρέθηκε στην Toulouse, με υποτροφία της Γαλλικής Κυβέρνησης, όπου εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή στο Laboratoire de Génie Chimique (ενσωματωμένο σήμερα στο Institut National Polytéchnique de Toulouse).

Τελειώνοντάς την, ο καθηγητής του τού πρότεινε να παραμείνει στη Γαλλία και να εργασθεί μαζί του, αλλά ο Λεωνίδας προτίμησε να επιστρέψει στην Ελλάδα και να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία. Παρά την πολύχρονη σχέση του με τη γαλλική γλώσσα ο στρατός του έδωσε ειδικότητα μεταφραστή αγγλικών!

Λίγο πριν την επίσημη απόλυσή του από τον στρατό, προσλήφθηκε στην εταιρεία Viochrom του Αθανασίου Γκέρτσου (*). Θυμάμαι την ταραχή του, 2-3 μήνες μετά την πρόσληψή του, όταν τον συνάντησα. Παρά το ότι ήταν χημικός μηχανικός, και μάλιστα με εξαιρετική γνώση και εμπειρία στον σχεδιασμό χημικών συσκευών, του είχαν αναθέσει να σχεδιάσει και κατασκευάσει την καινούργια καμινάδα του εργοστασίου! Τη νύχτα της παραμονής της έναρξης λειτουργίας της, την πέρασε κάθιδρος κι ανήσυχος, ενώ ένας δυνατός αέρας λυσσομανούσε . "Κι αν πέσει?", αναρωτιόταν, όπως μου εκμυστηρεύθηκε μετά! Αλλά όλα πήγαν καλά! (**).

H Procter and Gamble - μέσω της Viochrom - είχε ήδη εισέλθει στην ελληνική αγορά και είχε ιδρυθεί η PG HELLAS A.E. Η εταιρεία μεσουρανούσε και ο Λεωνίδας, από το αρχικό τμήμα πρόσληψης του στο R&D, έγινε Τεχνικός Διευθυντής, και όταν η εταιρεία εξαγοράσθηκε από την Yorkshire Group ανέλαβε τα καθήκοντα του Γενικού Διευθυντή. Από όλες τις θέσεις ευθύνης έχαιρε της απεριόριστης εκτίμησης της οικογένειας Γκέρτσου και ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στον εργασιακό του χώρο. Όταν η Yorkshire αποφάσισε να κλείσει το 1999 το εργοστάσιο και να προβεί σε απολύσεις, ο Λεωνίδας προτίμησε να αποχωρήσει γιατί δεν άντεχε να αντικρύζει τους παλαιότερους εκ των εργαζομένων να βρίσκονται ξαφνικά χωρίς δουλειά.

Μεταπήδησε σχεδόν αμέσως στην Raycap, προσαρμοσμένος πλήρως σε νέο αντικείμενο εργασίας, χάρις στις πολύπλευρες γνώσεις του. Παρέμεινε στην εταιρεία αυτή 10 χρόνια μέχρι την απόλυσή του μαζί με άλλους 7 εργαζόμενους στην αρχή της οικονομικής κρίσης και 5 χρόνια πριν τη συνταξιόδοτησή του. Στη συνέχεια εργάσθηκε στην εταιρεία enia από όπου και τελικά συνταξιοδοτήθηκε.

Σημείο της προσωπικής αξίας, γνώσης και ικανότητας του Λεωνίδα ήταν η πρόσκληση,που του απηύθυνε τα πρώτα επαγγελματικά του χρόνια ο Ιάκωβος Βασάλος, τότε πρόεδρος του Τεχνολογικού Πάρκου Θεσσαλονίκης, να ενταχθεί στο ερευνητικό προσωπικό τους. Ο Λεωνίδας το σκέφθηκε, το συζήτησε με την Αριέλα, σύντροφο, σύζυγο και μητέρα των τριών παιδιών του, της Εύας, του Κωστή και της Στέλλας, αλλά στο τέλος προτίμησε να μείνει στην Αθήνα.

Κάποια στιγμή, ο Λεωνίδας αγόρασε ένα παλιό εγκαταλελειμμένο σπίτι στα Στύρα με λίγη γη. Κι ο μέχρι τότε "βέρος" Αθηναίος αστός, μεταμορφώθηκε εν μέρει σε γεωργό, στέλνοντάς μας φωτογραφίες από υπέροχα χρωματιστά προϊόντα και του ίδιου να κλαδεύει, να ποτίζει, να ξεχορταριάζει, και να ευχαριστιέται τις καλές πλευρές της αγροτικής ζωής.

Μεταξύ της αστικής ζωής στην Αθήνα και της αγροτικής ζωής στην Εύβοια, χάρηκε το μεγάλωμα, την ενηλικίωση και την επαγγελματική πορεία των παιδιών του! Και είχε τη μεγάλη χαρά να δει να γεννιούνται και οι δύο εγγονές του, η Μαξιμίνα και η Αριάδνη.

Η ζωή, δυστυχώς, του επιφύλαξε ένα δύσκολο τέλος. Αλλά το έζησε με περισσή αξιοπρέπεια και εγκαρτέρηση, στην αρχή κρατώντας μια επίφαση ελπίδας, και μετά καταλαβαίνοντας το επερχόμενο τέλος... Δεν είναι ο μόνος, ή ο πρώτος, που μας αφήνει. Απλώς, αφαίρεσε και αυτός άλλη μια ψηφίδα από το μωσαϊκό, που είναι η ζωή του καθενός μας, αφήνοντας ένα κενό, που δεν θ´ αναπληρωθεί ποτέ. Μας μένει μόνο η σκέψη ότι ίσως πρόλαβε, λίγο πριν το τέλος, να καταλάβει πόσο, με τη ζωή του, έγειρε τη ζυγαριά προς τη μεριά του καλού.

(*) γνωστή στα ελληνικά νοικοκυριά για τα δημοφιλή προιόντα της Tide, Jet, Ariel και άλλα.

(**) Τελικά η καμινάδα αποξηλώθηκε και πουλήθηκε προφανώς για scrap, όταν δυστυχώς το εργοστάσιο, αν και κερδοφόρο, έκλεισε το 1999.